Menseregtedag op 21 Maart word gedenk om die nasie se verbintenis tot die Handves van Regte, wat in die Grondwet verskans is, te vier en weer te beklemtoon. Die Grondwet dien as skans teen die mag van die Staat, terwyl dit terselfdertyd die Staat verplig om menseregte te respekteer, beskerm, bevorder en uit te voer. 

21 jaar na die aanvaarding van die finale Grondwet, is Suid-Afrika ‘n funksionerende grondwetlike demokrasie – die relatief vreedsame oorhandiging van mag in die plaaslike verkiesings van 2016 getuig grootliks hiervan. Endemiese vlakke van korrupsie in baie staatsdepartemente en ander staatsorgane belemmer die mate waarin regte geniet kan word. Die onlangse ingryping deur die Konstitusionele Hof, waar die Hof ‘n bevel uitgereik het vir die verlenging van ‘n andersins onwettige kontrak tussen die Suid-Afrikaanse Agentskap vir Maatskaplike Sekerheid (SASSA) en Cash Paymaster Services (CPS), ten einde ‘n krisis betreffende maatskaplike sekerheidstoelae te verhoed, is maar een voorbeeld hiervan. Net so loop staatsinstellings soos die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK), die Passasierspooragentskap (PRASA) en PetroSA deur onder probleme met leierskap, finansiële en regsuitdagings. Dieselfde geld vir organisasies wat misdaad beveg, soos die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG) en die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD). Dit het ‘n uitwerking op hul vermoë om hul mandate uit te voer, wat weer die Staat se vermoë om sy grondwetlike mandaat uit te voer, belemmer.

Op Sondag, 12 Maart 2017, sou 35 000 fietsryers deelgeneem het aan die Cape Town Cycle Tour – een van Suid-Afrika se mees ikoniese sportgeleenthede. Ten spyte daarvan dat die geleentheid gekanselleer is, moet die organiseerders geloof word vir hul benadering om mense met gestremdhede in te sluit. Hierdie geleentheid is ‘n bloudruk vir inklusiwiteit en gee uitvoering aan die reg op gelykheid, soos in artikel 9 van die Grondwet verskans is.

Agtien handfietsryers en ongeveer 15 mense met gestremdhede in ‘buggies’ (wat deur ‘n fietsryer en ‘n ondersteuningsfietsryer getrek word en dus 39 mense in die buggy-spanne insluit) sou aan die geleentheid deelgeneem het. ‘n Inklusiewe fasiliterende proses met hierdie spesifieke fietsryers het verseker dat alle veiligheids-, gesondheids- en logistieke bekommernisse getakel word. Een innoverende aanpassing het ingesluit die voorsiening van ‘n opsporingstoestel aan die ‘buggy-spanne’, wat geaktiveer kan word in ‘n noodgeval. Die vraag is nou of dieselfde inklusiewe benadering deur ander groot en selfs kleiner sportgeleentheidsorganiseerders in die land gevolg kan word?

Volgens die Hoof Uitvoerende Beampte van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK), het die Uitsaaier die Hoë Hof genader om die bevindings van die voormalige Openbare Beskermer se verslag – When Governance and Ethics Fail – te betwis. Daardie verslag het bevind dat die voormalige Hoof Bedryfsbeampte, Hlaudi Motsoeneng, skuldig is aan wangedrag en dat hy sy pos by die SAUK op bedrieglike wyse bekom het. Die aansoek om hersiening – op grond van administratiewe geregtigheid – kom ‘n hele drie jaar na die verslag uitgereik is en die regstellende stappe daarvolgens deur die Kantoor van die Openbare Beskermer gepubliseer is.

Die Kantoor van die Openbare Beskermer is deur die Grondwet daargestel en die mag wat dit uitoefen word as administratiewe optrede beskou, volgens artikel 1 van die Wet op die Bevordering van Administratiewe Geregtigheid (PAJA). Artikel 6 van PAJA bepaal dat enige iemand die howe mag nader om geregtelike hersiening vir ‘n wye reeks redes, met inbegrip van gebrek aan gesag, vooroordeel en die feit dat die betrokke besluit ongrondwetlik of onwettig is. Artikel 7 van dieselfde wet bepaal watter verrigtinge ingestel moet word vir geregtelike hersiening. Die eerste vereiste is dat verrigtinge sonder ‘n onredelike vertraging ingestel moet word, en nie later as 180 dae nadat die administratiewe optrede ingestel is nie. PAJA maak voorsiening vir die variasie (kondonering van die vertraging) van die tydklousules van ‘n hof in die belang van geregtigheid.

Die debat oor grond in Suid-Afrika, wat al jare voortduur, het klaarblyklik opnuut ‘n gevoel van dringendheid aangeneem. In die afgelope week het die Nasionale Vergadering ‘n mosie van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EVV) debatteer ten einde die eiendomsklousule in die grondwet te wysig, met die party se leier wat verklaar het: “Mense van Suid-Afrika, waar jy ‘n mooi stuk grond sien, vat dit, dit behoort aan jou”. Die President het ook ‘n beroep om onteiening sonder vergoeding gedoen – ‘n sentiment wat hy die eerste keer tydens sy Staatsrede van 2017 geuiter het.

Dit is waar dat die trae pas van grondhervorming, asook die gebrek aan institusionele vermoë in Suid-Afrika, gelei het tot die versuim om die grondwetlike belofe van ‘n egalitariese en getransformeerde samelewing te verwesenlik. Dit is ook waar dat die beskikbare statistieke oor patrone van grondeienaarskap grootliks verouderd en onvoltooid is. ‘n Oudit van 2014 deur die Departement van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming, bevoorveeld, dui aan dat 79% van die land se grond in privaat besit is, sonder om die ras, geslag of nasionaliteit van sodanige eienaarskap bekend te maak. Die gebrek aan ‘n omvattende en huidige landwye grondoudit het te dikwels daartoe gelei dat belangrike politieke figure die feite manipuleer ten einde die aandag van swak staatsbestuur af te lei. 

Eerlike en robuuste debat is dringend nodig oor die gronddebat, maar wat grootliks ontbreek in die huidige diskoers, ongeag hoe dringend, en by tye uiters van aard dit is, is die perspektief met betrekking tot ras. Dit skep die werklike risiko dat geslagsongelykheid voortgeset word, met betrekking tot toegang tot grond.

Die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) verwelkom vandag se beslissing deur die Noord-Gautengse Hoë Hof dat die regering se onttrekking van die Internasionale Strafhof (ISH) ongrondwetlik en ongeldig is in die afwesigheid van sodanige goedkeuring deur die Parlement.

Die beslissing is ‘n belangrike bevestiging van belangrike beginsels wat Suid-Afrika se grondwetlike demokrasie onderskraag. Voorheen het die Konstitusionele Hof aangevoer dat elke uitvoering van openbare mag – met inbegrip van optrede deur die uitvoerende gesag – by die legaliteitsbeginsel moet hou, en voorts dat die uitvoering van alle staatsmag altyd aan grondwetlike beheer onderworpe is. Dit geld ook vir die uitvoering van openbare mag ten opsigte van buitelandse sake.

Die President sal môre, in sy Staatsrede aan Suid-Afrikaners, praat oor die nasie se aktuele sake. As hoof van die Uitvoerende Gesag, word daar van hom verwag om eerlik te wees oor die nasie se politieke, asook sosio-ekonomiese status quo, terwyl hy die nasie hoop gee dat ten spyte van trae ekonomiese groei en ander euwels, daar steeds baie dinge is waaroor Suid-Afrikaners bly kan wees. Soos nou die gebruik geword het, sal die opposisiebanke die President koggel wanneer hy praat. Die howe het bevind dat Lede van die Parlement nie verwyder mag word omdat hulle hulself uitdruk nie, ongeag hoe onaangenaam sodanige uitdrukking vir die voorsittende beampte mag wees – so ‘n mens verwag nie ‘n herhaling van verlede jaar se gewelddadige tonele nie. Maar vanjaar, in aanloop tot die Staatsrede, is daar ‘n paar onverwagte ontwikkelings, soos die ontplooiing van lede van die Suid-Afrikaanse Weermag om “wet en orde te handhaaf”. Ook onverwags is die nuus dat joernaliste na bewering in twee media-blokke geplaas sal word, en slegs sal mag beweeg indien hulle deur twee polisiebeamptes vergesel word.

Op 31 Januarie 2017 het die Sentrum vir Grondwetlike Regte (die SGR) onder die sambreel van die FW de Klerk Stigting (die Stigting), ook sy stem gevoeg by die bekendstelling van die Wetsontwerp op die Voorkoming en Bekamping van Haatsmisdade en Haatspraak (die Wetsontwerp).

Daar is al baie geskryf oor die Wetsontwerp en baie burgerregteorganisasies is diep bekommerd oor die insluiting van haatspraak in hierdie Wetsontwerp. Kortliks maak die Wetsontwerp voorsiening vir kriminele maatreëls om haatsmisdade en haatspraak te bekamp en dit is moontlik dat ‘n persoon tot drie jaar tronkstraf vir ‘n eerste oortreding vir die breë misdryf van haatspraak gevonnis kan word, en tien jaar vir ‘n daaropvolgende oortreding. Die SGR het duidelike onderskeid getref tussen die twee oortredings in die Wetsontwerp, maar het ook erkenning verleen aan die behoefte om haatsmisdaad as ‘n misdryf te erken. Nietemin was die grootste bekommernis die grondwetlikheid van die oortreding van haatspraak. 

Op 24 Januarie 2017 gaan die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) die Portefeuljekomitee oor Binnelandse Sake (die Komitee) toespreek oor sy grootste bekommernisse betreffende die Wysigingswetsontwerp op Vlugtelinge. Die SGR het in Oktober 2016 geskrewe voorleggings oor die Wysigingswetsontwerp ingedien, wat op die SGR se webtuiste, www.cfcr.org.za, afgelaai kan word.

Die Sentrum verwelkom die geleentheid om die Komitee toe te spreek oor die SGR se bekommernisse met betrekking tot die uitwerking van die voorgestelde maatreëls oor die status van vlugtelinge. Die voorgestelde maatreëls behoort nie net aan internasionale standaarde te voldoen nie, maar moet ook uitvoering gee aan die grondwetlike reg op menswaardigheid, asook regverdige administratiewe optrede – wat nie slegs beperk is tot burgers nie, maar ook op nie-burgers van toepassing is. Die hoofargument wat deur die SGR aangevoer sal word, is dat die doelwitte van die Wysigingswetsontwerp wat teen korrupsie gemik is, in die wiele gery sal word indien die gronde vir die uitsluiting van vlugtelingstatus nie nou beperk word tot internasionaal erkende gronde nie. Voorts sal bykomende gronde vir uitsluiting van vlugtelingstatus – soos deur een individu bepaal word – vrae opper oor die subjektiwiteit van besluite, aangesien min leiding gebied word oor hoe hierdie bykomende gronde toegepas moet word. Dit skep ook ‘n geleentheid vir misbruik, aangesien die Wysigingswetsontwerp min onafhanklike prosedurele toesighouding bied.