Internasionale Persvryheidsdag word jaarliks op 3 Mei gevier, en het ten doel om die grondliggende beginsels van persvryheid te vier en te beklemtoon, om die stand van persvryheid oor die wêreld te evalueer, om die media te verdedig teen aanvalle op hul onafhanklikheid, asook om eer te betoon aan daardie joernaliste wat hul lewens in die loop van hul pligte verloor het.
24 jaar gelede het Suid-Afrikaners uit alle vlakke van die samelewing in lang toue gestaan om in die nasie se geskiedkundige eerste veelrassige demokratiese verkiesings te stem. Die luim was vir die meeste opgeruimd, en miskien ‘n bietjie onseker, gegewe die uitdagings wat vir die nasie voorgelê het.
Vandag is Suid-Afrika se posisie as ‘n grondwetlike demokrasie goed gevestig, met sy burgers wat grootliks die nasie se demokratiese dividende geniet. Merkbare vordering is regoor die land gemaak – veral op gebiede soos elektrifisering. Statistiek Suid-Afrika dui daarop dat in 1994 tot 1995, 50.9% van Suid-Afrikaanse huishoudings toegang tot elektrisiteit gehad het, ‘n syfer wat teen 2012 tot 85.3% toegeneem het. Oor die algemeen, terwyl misdaadsyfers onaanvaarbaar hoë syfers bereik het, het die moordsyfer spesifiek afgeneem, alhoewel hierdie feit nie veel gedoen het om die persepsies oor die voorkoms van geweld in Suid-Afrika te versag. In 1995 het die nasie se moordsyfer volgens die Instituut vir Sekerheidstudies op op 66.9 per 100 000 mense gestaan. In 2012 tot 2013 het die moordsyfer volgens die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) na 31.3 per 100 000 mense afgeneem.
Die Wetsontwerp op die Voorkoming en Bestryding van Haatmisdade en Haatspraak (die Wetsontwerp) is onlangs in die Parlement ter tafel gelê. Dit is ’n verbeterde weergawe van sy voorganger van 2016, wat destyds in konsepvorm was. In ’n oop en demokratiese samelewing, is die vryheid om idees uit te druk belangrik, maar daardie vryheid moet deur oorwegings van ander waardes met inbegrip van waardigheid, gelykheid en vryheid gesteun word. Hierdie delikate balans word oor die algemeen suksesvol deur die Wetsontwerp bereik.
Die Wetsontwerp skep tereg die oortreding van haatmisdaad wat deur vooroordeel gedryf word. Haatmisdaad beteken dat waar ’n individu skuldig bevind word van ’n misdadige oortreding, wat deur vooroordeel of onverdraagsaamheid teenoor die slagoffer gedryf is, die bykomende aanklag van ’n haatmisdaad dan ter sprake is. Daar is voorvalle waaroor alleweë berig word van groepe en individue wat vermoor is en aan ander leed of mishandeling blootgestel word weens vooroordeel wat onder andere deur seksualiteit of nasionaliteit gedryf word. Dit is dus belangrik dat Suid-Afrika strafwette ontwikkel om hierdie bepaalde soort misdadigheid af te skrik. Die eerste bedoeling van die Wetsontwerp is dus ’n verwelkomende ontwikkeling in die Suid-Afrikaanse reg, omdat dit ’n wetgewende gat toe stop en verder as ’n afskrikmiddel vir toekomstige oortreders dien. Daar is ’n behoefte aan regsregulasie om gedragsverandering te lei.
Wêreldgesondheidsdag – die internasionale gesondheidsbewusmakingsdag wat deur die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) ingestel is – word op 7 April 2018 gevier. Die tema vir 2018 is universele gesondheidsdekking, met ’n dringende beroep op regerings om daadwerklik toegang tot noodsaaklike gehalte gesondheidsdienste aan almal beskikbaar te stel. Hierdie tema is in ooreenstemming met die Staat se verpligting betreffende gesondheidsorg ingevolge artikel 27(2) van die Grondwet, om “redelike wetgewende en ander maatreëls binne sy beskikbare middele” te tref om die “toenemende mate” van die reg te verwesenlik.
Universele gesondheidsdekking, volgens die WGO, is nie beperk tot die versekering van toegang tot mediese sorg nie, maar sluit ook veldtogte vir openbare gesondheidsdiens in. ’n Belangrike element van openbare gesondheidsorg is voedselveiligheid. Suid-Afrika beleef tans die wêreld se ergste uitbreking van listeriose, ’n ernstige voedselverwante siekte wat deur die bakterie Listeria monocytogenes veroorsaak word. 982 gevalle wat deur laboratoriums bevestig is, is sedert 26 Maart 2018 aangemeld, en tot op hede het meer as 180 mense gesterf. Die doelwit van gesondheid vir almal sou baie min beteken ná hierdie epidemie, tensy ’n dringende hersiening van voedselveiligheidsbestuur in Suid-Afrika onderneem word.
DIE GRONDWET EN GOEIE PUBLIEKE LEIERSKAP: ONTBYTBESPREKINGSREEKS 2018ONDERWERP: REGTE, RUIMTELIKE GEREGTIGHEID EN GRONDHERVORMING
Sprekers:
Me Annelize Crosby, Hoof van Grondsake, Agri SA
Prof Jaap de Visser, Direkteur, Dullah Omar-instituut, Universiteit van die Wes-Kaap
Sluit by ons aan vir die tweede in ’n reeks ontbytbesprekings vir 2018 wat deur die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) en die Skool vir Publieke Leierskap (SPL) aan die Universiteit van Stellenbosch (US) aangebied word, met die steun van die Konrad Adenauer-stigting (KAS).
Die nasie het in 2014 tot stilstand gekom toe Michael Komape, ‘n vyfjarige Graad R-leerder, op skool vermis geraak het. Hy is later dood gevind onder in ‘n puttoilet by sy skool in Limpopo. Die puttoilette was die enigste beskikbare sanitasieopsies vir die leerders. In Maart 2018, vier jaar later, is die lyk van ‘n ander Graad R-leerling, die vyfjarige Lumka Mkhethwa, gevind nadat sy, soos Michael, uit haar klaskamer in landelike Oos-Kaap (EC) verdwyn het. Sy dood is gevind, weer soos Michael, onder in ‘n puttoilet by haar skool.
Die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) publiseer jaarliks ‘n Menseregte-verslagkaart, waarvolgens die Staat se verpligtinge in die Handves van Regte evalueer word. Die Menseregteverslagkaart word op 21 Maart op Menseregtedag gepubliseer. Die dag word gevier ter herdenking van menseregte en die Sharpeville-slagting.
Suid-Afrika is ongetwyfeld ‘n beter plek om in te leef, en het sedertdien groot vordering gemaak. Dit beteken nie dat die Staat sy grondwetlike verpligtinge nagekom het en die grondwetlike noodsaaklikheid uitgevoer het om “die lewensgehalte van alle burgers te verbeter en die potensiaal van elke persoon te ontsluit nie”. Alhoewel daar groot verbeteringe was in 2017 wat die verwesenliking van sommige regte betref, het die hoogs gepubliseerde mislukkings van die Staat die genot en uitvoering van sekere regte ernstig benadeel.
Die Nasionale Vergadering se besluit op 27 Februarie om die eiendomsklousule te hersien, het byna in histerie, of euforie, ontaard. Daar is egter ‘n groot gebrek aan nuanse, en selfs doelbewuste weerhouding van inligting, oor die inhoud van die mosie wat aanvaar is.
Die kern van die finale gewysigde besluit is om “artikel 25 van die Grondwet en ander klousules, wat nodig is om die staat in staat te stel om grond in die openbare belang sonder vergoeding te onteien, te hersien, en om in die proses openbare verhore te hou om die standpunte van gewone Suid-Afrika Afrikaners, beleidmakers, burgerlike organisasies en akademici te kry oor die noodsaaklikheid van en meganismes vir die onteiening van grond sonder vergoeding.”
Die resolusie is, soos dit voorkom, vaag, en miskien doelbewus so. In wese plaas dit die bal in die hande van die Suid-Afrikaanse publiek, en eis dat die publiek die gapings invul wat deur die vaagheid daargestel is. Die bewoording is deurtrek met dubbelsinnigheid en kan beslis op verskeie wyses uitgelê word. Hierdie artikel fokus dus op wat kón gewees het – maar nie is nie: die Staat as die bewaarder van alle grond.
Internasionale Vrouedag is ‘n wêreldwye beroep om aksie vir die beskerming van die regte van vroue regoor die wêreld. Jaarliks word verskeie kwessies wat vroue, een van die wêreld se mees kwesbare groepe, raak, uitgelig en die prestasies op daardie gebiede, indien enige, word gevier. Hierdie prestasies word egter gevier met die wete dat soveel meer gedoen moet word om gelyke behandeling te verwesenlik. Voorts ontvang diegene wat vroue nader aan geslagsgelykheid gebring het, ook erkenning, veral gegewe die oënskynlik onoorkomelike struikelblokke wat hulle oorkom het om dit te doen. Van gelykheid tussen geslagte ten opsigte van gelyke betaling, die stryd teen seksuele teistering in en buite die werkplek, asook eenvoudige menswaardigheid, dien hierdie dag as ‘n herinnering van die moeilike pad wat voorlê.
