Ná ‘n hoogs betwiste nasionale en provinsiale verkiesing moet vrae gevra word oor waarom dit blyk of slegs 65.99% van die geregistreerde kiesers gestem het, vergeleke met 89.3% in 1999. Daar kan heelwat faktore wees wat bydra tot hierdie lae opkoms, soos kiesers se ontnugtering na staatskaping, korrupsie, gebrek aan aanspreeklikheid en ‘n slegte ekonomie. Daar is egter ander moontlike verduidelikings: dit mag wees dat kiesers nie voel dat hulle behoorlik verteenwoordig word deur die mense wat in die Parlement is nie; en dat die Parlement eenvoudig ‘n rubberstempel in die hande van die Uitvoerende Raad geword het.

Die werklike probleem is moontlik die gebrek aan ‘n behoorlike verhouding tussen kiesers en hul verteenwoordigers in die Parlement – waarvan die kern moontlik lê in ons kiesstelsel.

DIE GRONDWET IN AKSIE

Sluit by ons aan vir die eerste in ‘n reeks ontbytbesprekings vir 2019, aangebied deur die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) en die Konrad Adenauer-stigting (KAS).

Onderwerp:  Post Verkiesings 2019 – Ons Weg Terug Na ‘n Grondwetlike Demokrasie
Ontleding van kritieke hervormings nodig, potensiële kabinetsaanstellings, prioriteite vir die 6de demokratiese parlement en die bestuur van die verwagtinge van die burgers

Wêreldpersvryheidsdag word jaarliks ​​op 3 Mei herdenk om die fundamentele beginsels van persvryheid te beklemtoon, die media te beskerm teen aanvalle op sy onafhanklikheid, om die stand van persvryheid regoor die wêreld te evalueer en hulde te bring aan joernaliste wat hul lewens verloor het in die terwyl hulle aan diens was en moedig onveilige digitale en fisiese ruimtes ter wille van die waarheid te betree.

Die Verenigde Nasies se Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie (UNESCO) het hierdie jaar se tema as “Media vir Demokrasie: Joernalistiek en Verkiesings in Tye van Disinformasie” identifiseer. Hierdie tema kan nie meer gepas wees nie, aangesien talle demokrasieë, insluitend Suid-Afrika, gereed maak vir verkiesingseisoen. Vir die meerderheid van die kiesers regoor die wêreld bly die pers die enigste bron van inligting oor die politieke partye wat verkiesings betwis. Van die individue wat verkies wil word, tot die partye se manifeste, wat beloftes en versekerings bevat in ruil vir stemme op stemdag. Die oordeelkundige en bevoorregte kieser het die toerusting om die beskikbare inligting te ontleed en ingeligte besluite te neem.

Volgens ‘n verklaring van die presidensie op 26 April 2019 het die President op 25 April advokate Nomgcobo Jiba en Lawrence Mrwebi in kennis gestel dat hulle onderskeidelik van hul pos as Adjunk-nasionale Direkteur van Openbare Vervolging (ANDOV) en Spesiale Direkteur van Openbare Vervolging onthef word. Die besluit volg dus die aanbevelings van die Mokgoro-kommissie van Ondersoek na die fiksheid van die twee advokate om senior posisies binne die Kantoor van die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG) te vervul.

In ooreenstemming met artikel 12 van die Wet op die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG), moes die President binne ses maande vanaf die tyd waarop hy die voorlopige skorsing aangekondig het (in afwagting van die ondersoek na hul geskiktheid om ampte binne die NVG te beklee) besluit of hulle moes verwyder word.

SPEAKER OF THE NATIONAL ASSEMBLY AND ANOTHER V LAND ACCESS MOVEMENT OF SOUTH AFRICA AND OTHERS 

Op 19 Oktober 2019 het die Konstitusionele Hof uitspraak gelewer in Speaker of the National Assembly and Another v Land Access Movement of South Africa and Others (LAMOSA 2). Die aangeleentheid was ‘n aansoek deur die Speaker van die Nasionale Vergadering (NV) en die Voorsitter van die Nasionale Raad van Provinsies (NRVP) vir die verlenging van ‘n interdik wat deur dieselfde hof in Land Access Movement of South Africa v Chairperson, National Council of Provinces (LAMOSA 1) toegestaan is.

In 2010 het die Konstitusionele Hof in die saak van Glenister v die President van die Republiek van Suid-Afrika bevind dat artikel 7(2) van die Grondwet die Staat verplig om doeltreffende maatreëls vir die stryd teen korrupsie te implementeer. Alhoewel dit nie eksplisiet in die Grondwet gestel word nie, belemmer korrupsie die Staat se vermoë om die regte in die Handves van Regte te respekteer, beskerm, bevorder en vervul; ‘n aspek wat veral nodig is om positiewe sosio-ekonomiese regte te verwesenlik.

Die missie om korrupsie teen te werk word deur die Zondo-kommissie van Ondersoek na Staatskaping (die Kommissie) ondersoek. Die doel is om ‘n ondersoek te doen, bevindinge te maak, verslag te doen en aanbevelings te maak rakende Staatskaping, soos in die Kommissie se verwysingsraamwerk vermeld word. 

Die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK) se Raad kan meer as drie maande na die skielike bedankings van Raadslede in Desember 2018 steeds nie ‘n kworum vorm nie. Dit bring die aantal vakante posisies op agt te staan. Die Parlementêre Portefeuljekomitee oor Kommunikasie (die Komitee) het op 12 Desember 2018 ‘n beroep om openbare benoemings gedoen en die proses op 21 Desember 2018 gesluit. Die kort benoemingstydperk het meer as 300 name opgelewer. Die Komitee het belowe om hul parlementêre pligte te begin voor die amptelike opening van die Parlement ten einde die leë sitplekke vinnig te vul. Die kortlys van die benoemde kandidate is gevolg deur die onderhoudsproses wat op 5 en 6 Maart 2019 plaasgevind het.

Artikel 195(1) van die Grondwet bepaal duidelik die riglyne en beginsels wat openbare administrasie moet nakom. Dit beklemtoon die behoefte aan deursigtigheid in die openbare administrasie en voorsien die publiek “tydige, toeganklike en akkurate inligting”. Hierdie afdeling vereis “goeie menslike hulpbronbestuur” en “loopbaanontwikkelingspraktyke” om die menslike potensiaal effektief te maksimeer. Dit stipuleer ook duidelik dat “werk- en personeelbestuurspraktyke” in openbare administrasie gebaseer moet wees op “vermoë, objektiwiteit, billikheid en die noodsaaklikheid om die wanbalanse van die verlede reg te stel om breë verteenwoordiging te bereik.”

Hierdie bepalings is grondwetlike standaarde wat in nasionale wetgewing gevolg moet word en ‘n standaard is waarteen openbare administrasie gemeet moet word. Artikel 195 van die Grondwet is nie bloot ‘n reg op papier nie – dit dra gewigtige grondwetlike standaarde.