Op Woensdag, 20 Junie 2018, Wêrelddag vir Vlugtelinge, word daar internasionaal hulde gebring aan mense wat uiterse omstandighede aandurf op vlug van hul geboortelande weens oorlog, geweld en gruwelike menseregte skendings.

Op dié dag herinner die Verenigde Nasies (VN) ons daaraan dat lande ‘n verpligting het om hulp te verleen aan vlugtelinge in terme van die 1951 Konvensie met betrekking tot die Status van Vlugtelinge. Dit moet gesien word, nie as ‘n “gemeenskaplike las” nie, maar as ‘n “gemeenskaplike globale verantwoordelikheid” gebaseer op ons “gedeelde menslikheid”, sowel as internasionale regsverpligtinge.

Die uitslae van die algehele oudit-uitkomste vir 2016/2017 deur die Ouditeur-generaal (OG) van die 257 munisipaliteite is bekendgemaak. Die uitslae lyk sleg, en maak dit duidelik dat die plaaslike regeringstelsel in Suid-Afrika besig is om te misluk. Die kern van die OG se verslag is dat van die 257 munisipaliteite wat geoudit is, 45 swakker gevaar het, en slegs 16 verbeter het. Slegs 33 munisipaliteite (13%) kon daarin slaag om gehalte finansiële state en prestasieverslae te lewer en alle belangrike wetgewing na te kom, en kon dus ‘n skoon oudit ontvang. 

Die getal munisipaliteite met skoon oudits het afgeneem van 48 in 2015/2016, tot 33. Daarbenewens het 112 munisipaliteite ongekwalifiseerde ouditverslae met bevindings ontvang, op van 108 in die vorige jaar. Gekwalifiseerde oudit-uitkomste het toegeneem van 60 na 66, en vier munisipaliteite het negatiewe verslae met bevindings ontvang. 

Internasionale Persvryheidsdag word jaarliks op 3 Mei gevier, en het ten doel om die grondliggende beginsels van persvryheid te vier en te beklemtoon, om die stand van persvryheid oor die wêreld te evalueer, om die media te verdedig teen aanvalle op hul onafhanklikheid, asook om eer te betoon aan daardie joernaliste wat hul lewens in die loop van hul pligte verloor het. 

24 jaar gelede het Suid-Afrikaners uit alle vlakke van die samelewing in lang toue gestaan om in die nasie se geskiedkundige eerste veelrassige demokratiese verkiesings te stem. Die luim was vir die meeste opgeruimd, en miskien ‘n bietjie onseker, gegewe die uitdagings wat vir die nasie voorgelê het.

Vandag is Suid-Afrika se posisie as ‘n grondwetlike demokrasie goed gevestig, met sy burgers wat grootliks die nasie se demokratiese dividende geniet. Merkbare vordering is regoor die land gemaak – veral op gebiede soos elektrifisering. Statistiek Suid-Afrika dui daarop dat in 1994 tot 1995, 50.9% van Suid-Afrikaanse huishoudings toegang tot elektrisiteit gehad het, ‘n syfer wat teen 2012 tot 85.3% toegeneem het. Oor die algemeen, terwyl misdaadsyfers onaanvaarbaar hoë syfers bereik het, het die moordsyfer spesifiek afgeneem, alhoewel hierdie feit nie veel gedoen het om die persepsies oor die voorkoms van geweld in Suid-Afrika te versag. In 1995 het die nasie se moordsyfer volgens die Instituut vir Sekerheidstudies op op 66.9 per 100 000 mense gestaan. In 2012 tot 2013 het die moordsyfer volgens die Suid-Afrikaanse Polisiediens (SAPD) na 31.3 per 100 000 mense afgeneem. 

Die Wetsontwerp op die Voorkoming en Bestryding van Haatmisdade en Haatspraak (die Wetsontwerp) is onlangs in die Parlement ter tafel gelê. Dit is ’n verbeterde weergawe van sy voorganger van 2016, wat destyds in konsepvorm was. In ’n oop en demokratiese samelewing, is die vryheid om idees uit te druk belangrik, maar daardie vryheid moet deur oorwegings van ander waardes met inbegrip van waardigheid, gelykheid en vryheid gesteun word. Hierdie delikate balans word oor die algemeen suksesvol deur die Wetsontwerp bereik. 

Die Wetsontwerp skep tereg die oortreding van haatmisdaad wat deur vooroordeel gedryf word. Haatmisdaad beteken dat waar ’n individu skuldig bevind word van ’n misdadige oortreding, wat deur vooroordeel of onverdraagsaamheid teenoor die slagoffer gedryf is, die bykomende aanklag van ’n haatmisdaad dan ter sprake is. Daar is voorvalle waaroor alleweë berig word van groepe en individue wat vermoor is en aan ander leed of mishandeling blootgestel word weens vooroordeel wat onder andere deur seksualiteit of nasionaliteit gedryf word. Dit is dus belangrik dat Suid-Afrika strafwette ontwikkel om hierdie bepaalde soort misdadigheid af te skrik. Die eerste bedoeling van die Wetsontwerp is dus ’n verwelkomende ontwikkeling in die Suid-Afrikaanse reg, omdat dit ’n wetgewende gat toe stop en verder as ’n afskrikmiddel vir toekomstige oortreders dien. Daar is ’n behoefte aan regsregulasie om gedragsverandering te lei.

Wêreldgesondheidsdag – die internasionale gesondheidsbewusmakingsdag wat deur die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) ingestel is – word op 7 April 2018 gevier. Die tema vir 2018 is universele gesondheidsdekking, met ’n dringende beroep op regerings om daadwerklik toegang tot noodsaaklike gehalte gesondheidsdienste aan almal beskikbaar te stel. Hierdie tema is in ooreenstemming met die Staat se verpligting betreffende gesondheidsorg ingevolge artikel 27(2) van die Grondwet, om “redelike wetgewende en ander maatreëls binne sy beskikbare middele” te tref om die “toenemende mate” van die reg te verwesenlik.

Universele gesondheidsdekking, volgens die WGO, is nie beperk tot die versekering van toegang tot mediese sorg nie, maar sluit ook veldtogte vir openbare gesondheidsdiens in. ’n Belangrike element van openbare gesondheidsorg is voedselveiligheid. Suid-Afrika beleef tans die wêreld se ergste uitbreking van listeriose, ’n ernstige voedselverwante siekte wat deur die bakterie Listeria monocytogenes veroorsaak word. 982 gevalle wat deur laboratoriums bevestig is, is sedert 26 Maart 2018 aangemeld, en tot op hede het meer as 180 mense gesterf. Die doelwit van gesondheid vir almal sou baie min beteken ná hierdie epidemie, tensy ’n dringende hersiening van voedselveiligheidsbestuur in Suid-Afrika onderneem word.

DIE GRONDWET EN GOEIE PUBLIEKE LEIERSKAP: ONTBYTBESPREKINGSREEKS 2018

ONDERWERP: REGTE, RUIMTELIKE GEREGTIGHEID EN GRONDHERVORMING

Sprekers:

Me Annelize Crosby, Hoof van Grondsake, Agri SA

Prof Jaap de Visser, Direkteur, Dullah Omar-instituut, Universiteit van die Wes-Kaap

Sluit by ons aan vir die tweede in ’n reeks ontbytbesprekings vir 2018 wat deur die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) en die Skool vir Publieke Leierskap (SPL) aan die Universiteit van Stellenbosch (US) aangebied word, met die steun van die Konrad Adenauer-stigting (KAS).

Die nasie het in 2014 tot stilstand gekom toe Michael Komape, ‘n vyfjarige Graad R-leerder, op skool vermis geraak het. Hy is later dood gevind onder in ‘n puttoilet by sy skool in Limpopo. Die puttoilette was die enigste beskikbare sanitasieopsies vir die leerders. In Maart 2018, vier jaar later, is die lyk van ‘n ander Graad R-leerling, die vyfjarige Lumka Mkhethwa, gevind nadat sy, soos Michael, uit haar klaskamer in landelike Oos-Kaap (EC) verdwyn het. Sy dood is gevind, weer soos Michael, onder in ‘n puttoilet by haar skool.

Die Sentrum vir Grondwetlike Regte (SGR) publiseer jaarliks ‘n Menseregte-verslagkaart, waarvolgens die Staat se verpligtinge in die Handves van Regte evalueer word. Die Menseregteverslagkaart word op 21 Maart op Menseregtedag gepubliseer. Die dag word gevier ter herdenking van menseregte en die Sharpeville-slagting.

Suid-Afrika is ongetwyfeld ‘n beter plek om in te leef, en het sedertdien groot vordering gemaak. Dit beteken nie dat die Staat sy grondwetlike verpligtinge nagekom het en die grondwetlike noodsaaklikheid uitgevoer het om “die lewensgehalte van alle burgers te verbeter en die potensiaal van elke persoon te ontsluit nie”. Alhoewel daar groot verbeteringe was in 2017 wat die verwesenliking van sommige regte betref, het die hoogs gepubliseerde mislukkings van die Staat die genot en uitvoering van sekere regte ernstig benadeel.