Die Sentrum vir Grondwetlike Regte (die Sentrum) het onlangs ‘n geskrewe voorlegging aan die Departement van Arbeid (die Departement) gemaak oor die Wysigingswetsontwerp op Billike Indiensneming (die Wetsontwerp), gelees saam met die konsepregulasies betreffende billike indiensneming van 2018.

Die Wetsontwerp stel verskeie kritiese wysigings aan die Wet op Billike Indiensneming van 1998 voor wat maatreëls vir billike indiensneming betref. Ten spyte van die potensiële uitwerking van die Wetsontwerp, blyk dit dat hierdie voorgestelde wysigings ongemerk verbygegaan het. ‘n Belangrike voorgestelde wysiging is die daarstelling van sektorale numeriese teikens deur die Minister van Arbeid. Dit is voorgestel ten einde “billike verteenwoordiging van geskikte gekwalifiseerde persone van aangewese groepe (swart Suid-Afrikaners, vroue en persone met gestremdhede) op alle beroepsvlakke in die werksmag te verseker”. Die konsepregulasies stel kriteria daar wat deur die Minister oorweeg moet word wanneer die numeriese teikens vir sulke nasionale ekonomiese sektore bepaal word.

In ‘n belangrike uitspraak wat vandag deur die Noord-Gautengse Hoë Hof uitgereik is, is die grondwetlike beginsel van aanspreeklikheid, sowel as die beskerming van die Oppergesag van die Reg, bevestig. Hierdie uitspraak het bevestig dat waardevolle en skaars staatshulpbronne nie op groot skaal herlei moet word om die verdediging van staatsamptenare wat van korrupsie aangekla word, te finansier nie.

Die Hoë Hof het bevind dat die staat nie aanspreeklik is vir mnr Zuma se persoonlike regskoste in die strafregtelike vervolging teen hom nie. Dit hou verband met bedrog, geldwassery, korrupsie en afpersing. Sy persoonlike regskoste word beraam op meer as R16 miljoen. Die Hoë Hof het ook verklaar dat die besluit van die President en die staatsprokureur om die regskoste van mnr Zuma te dek – wat in sy persoonlike hoedanigheid aangegaan is om hierdie kriminele vervolging en litigasie wat daarmee verband hou, teen te staan – ongeldig was en het dit ter syde gestel.

Dis weer daardie tyd van die jaar, waar die fokus geplaas word op die ernstige epidemie van geslagsgebaseerde geweld en sy hoofteikens, vroue en meisies. Die 16 Dae van Aktivisme-veldtog is strategies geposisioneer om op 25 November te begin, die Internasionale Dag vir die Uitwissing van Geweld teen Vroue, en eindig op 10 Desember – Internasionale Menseregtedag. Hierdie jaar se tema is #HearMeToo en het sy oorsprong in die vele bewegings wat oor die afgelope jare tot stand gekom het in reaksie op seksuele tesitering. Vroue het begin praat oor hul ervaringe en het ander vroue, wat ook slagoffers was, die moed gegee om daaroor te praat. Die getalle het sommiges geskik, maar in werklikheid is dit ‘n ware uitbeelding van die samelewing waarin ons leef. Volgens die Verenigde Nasies ervaar een in drie vroue geslagsgebaseerde geweld. 

In ‘n land waar vryheid van uitdrukking, met inbegrip van vryheid van die media en ander media, goed beskerm en geniet word – ten minste op papier – kan daar ooit dwingende openbare belang wees vir joernaliste om hul bronne bekend te maak?

Suid-Afrika is onlangs aangegryp deur openbarings wat voortspruit uit die Kommissie van Ondersoek na Belastingadministrasie en -bestuur by die Suid-Afrikaanse Inkomstediens (SAID) onder leiding van afgetrede regter Nugent. Onder die onthullings was dat die ‘rogue unit’ in die SAID, waaroor wyd berig gelewer is, in der waarheid  die Hoë Risiko-ondersoekeenheid was, wat wettiglik saamgestel is, met uitgebreide soek- en beslagleggingsmagte. Sodanige magte het die evaluering van belasting en die verhaling van onwettige tabak, dwelms en vervalste klere ter waarde van meer as R4 miljard in sy bestaan tot gevolg gehad. Ten spyte hiervan het die Sunday Times-koerant ‘n reeks artikels publiseer waarin senior SAID-amptenare betrek is by die daarstelling van ‘n “rogue”-ondersoekeenheid wat na bewering op voormalige President Zuma spioeneer het en ‘n bordeel begin het wat ten doel sou gehad het om die regerende party te infiltreer. Die koerant het sedertdien die storie teruggetrek en apologie aangeteken.

Onlangse berigte oor die  enorme skaal van  “onreëlmatige” en “vrugtelose en verkwistende” uitgawes wat deur Staatsdepartemente aangegaan is, het die publiek verslae gelaat. Volgens mediaberigte, het die Ouditeur-Generaal van Suid-Afrika (OG) onlangs in die Parlement aangekondig dat die Staat se “vrugtelose  uitgawes” (uitgawes wat  vermy sou kon word  indien redelike sorg aan die dag  gelê is) met 200% toegeneem het – van net onder R1 miljard in die vorige finansiële jaar, tot R2.5 miljard in die huidige jaar.

President Cyril Ramaphosa het, om dit ligtens te stel, ‘n reuse taak voor hom. Hy moet ‘n tasbare en samehangende boodskap stuur oor ekonomiese herstel. Onder die onthullings voor die Kommissie oor Staatskaping is dat die huidige Minister van Finansies, Nhlanhla Nene, die Gupta-familie ontmoet het by hul woning op 11 geleenthede tussen 2009 en 2014, toe hy adjunkminister van Finansies was. Dit is ‘n groot onthulling omdat dit die opdrag van die Kommissie is om onder andere te ondersoek “of, en in watter mate en deur wie, pogings aangewend is om uitvoerende amptenare, staatsorgane en direkteurs van ondernemings in staatsbesit te beïnvloed”. Die presiese besonderhede van die vergaderings is nog nie bekend nie. Wat ook nog nie bekend is nie, is die verbintenis, indien enige, tussen die inhoud van die vergaderings en enige daaropvolgende beleidsbesluite wat deur Minister Nene gemaak is. Mediaberigte voer aan dat alhoewel Minister Nene nie sy bedanking ingedien het nie, hy die President gevra het om hom van sy pligte te onthef. 

In Deel I van die reeks oor gesondheidshervorming en die konsepwetsontwerp op Nasionale Gesondheidsversekering (NGV-wetsontwerp) het die Sentrum vir Grondwetlike Regte aangevoer dat gegewe die verwagte koste van die NGV en die gebrek aan kritieke detail, Suid-Afrika dringend moet kyk na alternatiewe modelle om die gesondheidskrisis aan te pak. In Deel II kyk die SGR na die gebrek aan inligting oor die uitslae van die NGV se proeffase, wat veronderstel is om die verdere bekendstelling van die NGV in te lig.

Die NGV-wetsontwerp het ten doel om die voorsiening van gesondheidsorg in Suid-Afrika te revolusioneer deur die huidige tweeledige gesondheidsfinansiering met die daarstelling van die NGV-fonds te vervang, wat die enigste aankoper en finansierder van die bevolking se persoonlike gesondheidsdienste sal wees. Die NGV, volgens die NGV-wetsontwerp, sal in drie fases bekendgestel word oor 14 jaar, met die eerste fase wat strek van 2012 tot 2017. Die tweede fase is gevolglik van 2017 tot 2022. Die finale fase is dan van 2022 tot 2026. 

Ten einde die werklikhede van ‘n diverse samelewing te weerspieël, het die Grondwet weggebreek van die dominante koloniale beskouing van gesinsdinamika. Die Grondwet bepaal dat almal die reg het op ” vryheid van gewete, godsdiens, denke, geloof en opinie” en om hul kultuur en geloof uit te oefen – op voorwaarde dat dit in ooreenstemming met die Grondwet is.

Alhoewel die instelling van die huwelik nie as ‘n reg erken word nie, het die Konstitusionele Hof in 2006 in die Minister of Home Affairs and Another v Fourie and Another bepaal dat die huwelik ‘n fundamentele eenheid van ons samelewing is. Verder het dit in 2015 in DE v RH bepaal dat die instelling van die huwelik “grondwetlike betekenis” het. Die Grondwet, in teenstelling met baie streng sekulêre stelsels, gaan selfs so ver soos in artikel 15 (3) bepaal dat die wetgewer nie verhoed word om wetgewing in te stel wat huwelike onder enige godsdienstige stelsel of tradisie bekragtig nie – op voorwaarde dat dit nie in stryd met met ander grondwetlike regte is nie.

DIE GRONDWET EN GOEIE PUBLIEKE LEIERSKAP: ONTBYTBESPREKINGSREEKS 2018

ONDERWERP:  “STAATSBEHEERDE ENTITEITE IN SUID-AFRIKA – VERBY HERVORMING?”

SPREKERS:                   

• Sikonathi Mantshantsha, Adjunk-redakteur, Financial Mail
• Pauli van Wyk, Joernalis vir Scorpio, die ondersoekende afdeling van Daily Maverick