SPEAKER OF THE NATIONAL ASSEMBLY AND ANOTHER V LAND ACCESS MOVEMENT OF SOUTH AFRICA AND OTHERS 

Op 19 Oktober 2019 het die Konstitusionele Hof uitspraak gelewer in Speaker of the National Assembly and Another v Land Access Movement of South Africa and Others (LAMOSA 2). Die aangeleentheid was ‘n aansoek deur die Speaker van die Nasionale Vergadering (NV) en die Voorsitter van die Nasionale Raad van Provinsies (NRVP) vir die verlenging van ‘n interdik wat deur dieselfde hof in Land Access Movement of South Africa v Chairperson, National Council of Provinces (LAMOSA 1) toegestaan is.

In 2010 het die Konstitusionele Hof in die saak van Glenister v die President van die Republiek van Suid-Afrika bevind dat artikel 7(2) van die Grondwet die Staat verplig om doeltreffende maatreëls vir die stryd teen korrupsie te implementeer. Alhoewel dit nie eksplisiet in die Grondwet gestel word nie, belemmer korrupsie die Staat se vermoë om die regte in die Handves van Regte te respekteer, beskerm, bevorder en vervul; ‘n aspek wat veral nodig is om positiewe sosio-ekonomiese regte te verwesenlik.

Die missie om korrupsie teen te werk word deur die Zondo-kommissie van Ondersoek na Staatskaping (die Kommissie) ondersoek. Die doel is om ‘n ondersoek te doen, bevindinge te maak, verslag te doen en aanbevelings te maak rakende Staatskaping, soos in die Kommissie se verwysingsraamwerk vermeld word. 

Die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK) se Raad kan meer as drie maande na die skielike bedankings van Raadslede in Desember 2018 steeds nie ‘n kworum vorm nie. Dit bring die aantal vakante posisies op agt te staan. Die Parlementêre Portefeuljekomitee oor Kommunikasie (die Komitee) het op 12 Desember 2018 ‘n beroep om openbare benoemings gedoen en die proses op 21 Desember 2018 gesluit. Die kort benoemingstydperk het meer as 300 name opgelewer. Die Komitee het belowe om hul parlementêre pligte te begin voor die amptelike opening van die Parlement ten einde die leë sitplekke vinnig te vul. Die kortlys van die benoemde kandidate is gevolg deur die onderhoudsproses wat op 5 en 6 Maart 2019 plaasgevind het.

Artikel 195(1) van die Grondwet bepaal duidelik die riglyne en beginsels wat openbare administrasie moet nakom. Dit beklemtoon die behoefte aan deursigtigheid in die openbare administrasie en voorsien die publiek “tydige, toeganklike en akkurate inligting”. Hierdie afdeling vereis “goeie menslike hulpbronbestuur” en “loopbaanontwikkelingspraktyke” om die menslike potensiaal effektief te maksimeer. Dit stipuleer ook duidelik dat “werk- en personeelbestuurspraktyke” in openbare administrasie gebaseer moet wees op “vermoë, objektiwiteit, billikheid en die noodsaaklikheid om die wanbalanse van die verlede reg te stel om breë verteenwoordiging te bereik.”

Hierdie bepalings is grondwetlike standaarde wat in nasionale wetgewing gevolg moet word en ‘n standaard is waarteen openbare administrasie gemeet moet word. Artikel 195 van die Grondwet is nie bloot ‘n reg op papier nie – dit dra gewigtige grondwetlike standaarde.

Die Sentrum vir Grondwetlike Regte (die Sentrum) het onlangs ‘n geskrewe voorlegging aan die Departement van Arbeid (die Departement) gemaak oor die Wysigingswetsontwerp op Billike Indiensneming (die Wetsontwerp), gelees saam met die konsepregulasies betreffende billike indiensneming van 2018.

Die Wetsontwerp stel verskeie kritiese wysigings aan die Wet op Billike Indiensneming van 1998 voor wat maatreëls vir billike indiensneming betref. Ten spyte van die potensiële uitwerking van die Wetsontwerp, blyk dit dat hierdie voorgestelde wysigings ongemerk verbygegaan het. ‘n Belangrike voorgestelde wysiging is die daarstelling van sektorale numeriese teikens deur die Minister van Arbeid. Dit is voorgestel ten einde “billike verteenwoordiging van geskikte gekwalifiseerde persone van aangewese groepe (swart Suid-Afrikaners, vroue en persone met gestremdhede) op alle beroepsvlakke in die werksmag te verseker”. Die konsepregulasies stel kriteria daar wat deur die Minister oorweeg moet word wanneer die numeriese teikens vir sulke nasionale ekonomiese sektore bepaal word.

In ‘n belangrike uitspraak wat vandag deur die Noord-Gautengse Hoë Hof uitgereik is, is die grondwetlike beginsel van aanspreeklikheid, sowel as die beskerming van die Oppergesag van die Reg, bevestig. Hierdie uitspraak het bevestig dat waardevolle en skaars staatshulpbronne nie op groot skaal herlei moet word om die verdediging van staatsamptenare wat van korrupsie aangekla word, te finansier nie.

Die Hoë Hof het bevind dat die staat nie aanspreeklik is vir mnr Zuma se persoonlike regskoste in die strafregtelike vervolging teen hom nie. Dit hou verband met bedrog, geldwassery, korrupsie en afpersing. Sy persoonlike regskoste word beraam op meer as R16 miljoen. Die Hoë Hof het ook verklaar dat die besluit van die President en die staatsprokureur om die regskoste van mnr Zuma te dek – wat in sy persoonlike hoedanigheid aangegaan is om hierdie kriminele vervolging en litigasie wat daarmee verband hou, teen te staan – ongeldig was en het dit ter syde gestel.

Dis weer daardie tyd van die jaar, waar die fokus geplaas word op die ernstige epidemie van geslagsgebaseerde geweld en sy hoofteikens, vroue en meisies. Die 16 Dae van Aktivisme-veldtog is strategies geposisioneer om op 25 November te begin, die Internasionale Dag vir die Uitwissing van Geweld teen Vroue, en eindig op 10 Desember – Internasionale Menseregtedag. Hierdie jaar se tema is #HearMeToo en het sy oorsprong in die vele bewegings wat oor die afgelope jare tot stand gekom het in reaksie op seksuele tesitering. Vroue het begin praat oor hul ervaringe en het ander vroue, wat ook slagoffers was, die moed gegee om daaroor te praat. Die getalle het sommiges geskik, maar in werklikheid is dit ‘n ware uitbeelding van die samelewing waarin ons leef. Volgens die Verenigde Nasies ervaar een in drie vroue geslagsgebaseerde geweld. 

In ‘n land waar vryheid van uitdrukking, met inbegrip van vryheid van die media en ander media, goed beskerm en geniet word – ten minste op papier – kan daar ooit dwingende openbare belang wees vir joernaliste om hul bronne bekend te maak?

Suid-Afrika is onlangs aangegryp deur openbarings wat voortspruit uit die Kommissie van Ondersoek na Belastingadministrasie en -bestuur by die Suid-Afrikaanse Inkomstediens (SAID) onder leiding van afgetrede regter Nugent. Onder die onthullings was dat die ‘rogue unit’ in die SAID, waaroor wyd berig gelewer is, in der waarheid  die Hoë Risiko-ondersoekeenheid was, wat wettiglik saamgestel is, met uitgebreide soek- en beslagleggingsmagte. Sodanige magte het die evaluering van belasting en die verhaling van onwettige tabak, dwelms en vervalste klere ter waarde van meer as R4 miljard in sy bestaan tot gevolg gehad. Ten spyte hiervan het die Sunday Times-koerant ‘n reeks artikels publiseer waarin senior SAID-amptenare betrek is by die daarstelling van ‘n “rogue”-ondersoekeenheid wat na bewering op voormalige President Zuma spioeneer het en ‘n bordeel begin het wat ten doel sou gehad het om die regerende party te infiltreer. Die koerant het sedertdien die storie teruggetrek en apologie aangeteken.

Onlangse berigte oor die  enorme skaal van  “onreëlmatige” en “vrugtelose en verkwistende” uitgawes wat deur Staatsdepartemente aangegaan is, het die publiek verslae gelaat. Volgens mediaberigte, het die Ouditeur-Generaal van Suid-Afrika (OG) onlangs in die Parlement aangekondig dat die Staat se “vrugtelose  uitgawes” (uitgawes wat  vermy sou kon word  indien redelike sorg aan die dag  gelê is) met 200% toegeneem het – van net onder R1 miljard in die vorige finansiële jaar, tot R2.5 miljard in die huidige jaar.