“Suid-Afrika se grootste arbeidsmarkuitdaging is nie net om mense vir werk voor te berei nie, maar om genoeg geleenthede te skep sodat mense kan werk.” Dit is die een sin by die 2026-konferensie oor openbare ekonomie van die Government Technical Advisory Centre (“GTAC”) wat bo teen elke kabinetslessenaar, munisipale raadsaal en departementele begrotingskomitee in Suid-Afrika vasgepen behoort te word.

Dít was die goue draad wat deur die drie dae van besprekings, ontledings, debat en ongemaklike eerlikheid geloop het. Suid-Afrika het nie bloot ’n jeugwerkloosheidsprobleem nie. Ons het ’n ekonomie wat nie genoeg mense opneem nie, ’n staat wat te dikwels aktiwiteit eerder as uitkomste befonds, en ’n beleidstelsel wat steeds optree asof beter opleiding alleen ’n krisis van onvoldoende vraag kan oplos.

Dit is ook grondwetlik belangrik. Artikel 22 beskerm die vryheid om ’n bedryf, beroep óf professie te kies. Artikel 10 beskerm waardigheid. Artikel 195 vereis doeltreffende, ekonomiese en verantwoordbare openbare administrasie. Hierdie regte belowe nie dat elke persoon môre ’n werk sal hê nie. Maar hulle vereis wel ’n staat wat die omvang van uitsluiting verstaan en openbare hulpbronne verstandig, deursigtig en met die oog op werklike geleenthede gebruik.

Een van die duidelikste lesse uit die konferensie was dat groei noodsaaklik is, maar nie genoeg nie. Soos een spreker dit gestel het: “Groei is ’n noodsaaklike, maar onvoldoende voorwaarde vir volle indiensneming.” Dit is nie lamsakkigheid nie. Dit is eenvoudige logika. As die ekonomie groei sonder om meer mense in werk op te neem en as investering toeneem sonder om townships, plattelandse dorpe en jongmense wat die verste van geleenthede af is te bereik, sal groei die grafiek beter laat lyk, terwyl die tou buite die arbeidsentrum presies bly waar dit was.

Die tweede les is dat die regering moet ophou om programme met strategie te verwar. Die oorsig van aktiewe arbeidsmarkprogramme wat by die konferensie aangebied is, was ontnugterend. Suid-Afrika het 43 programme oor 16 nasionale departemente heen, wat in 2024/25 ongeveer R60 miljard kos. Tog het die stelsel “geen verenigde teorie van verandering nie”, geen gemeenskaplike maatstawwe nie, en te veel besteding aan ingrypings wat mense se indiensneembaarheid kan verbeter sonder om genoeg werksgeleenthede te skep. In gewone Afrikaans – ons lei dikwels mense op vir vakatures wat nie bestaan nie.

Dit is nie ’n klein administratiewe probleem nie. Dit is in werklikheid ’n grondwetlike probleem van openbare finansies. Elke rand wat swak bestee word, is ’n rand wat nie bestee word aan ’n klaskamerassistent, ’n werkbare pad, ’n veiliger handelsruimte, ’n funksionerende mark, of ’n program wat ’n jongmens werklik van uitsluiting na inkomste beweeg nie. Die konferensie se boodskap was nie dat opleiding nutteloos is nie. Dit was dat opleiding sonder vraag is soos om sleutels te poleer vir deure wat nog nie gebou is nie.

Die Jobs Fund het ’n meer hoopvolle model gebied. Die doel daarvan, is ons meegedeel, is nie om “projekte te befonds bloot om geld te spandeer nie”, maar “om te leer wat werk en om ander te mobiliseer om saam met ons te belê”. Dít is hoe openbare geld behoort te werk: nie soos ’n emmer water wat in ou kanale uitgegooi word nie, maar as katalitiese kapitaal wat toets, meet, leer en dit wat werk, vergroot. Die getuienis oor ondernemingsontwikkeling het daarop gedui dat geteikende openbare befondsing, wanneer dit deur private en institusionele vennote aangevul word, verdere investering kan lok en meetbare werkgeleenthede kan skep. Die punt is nie dat die Jobs Fund ’n towerstaf is nie. Die punt is dat dit die regte vraag vra: wat ontsluit elke openbare rand?

Die derde les is dat Suid-Afrika eerliker moet kyk na die ekonomie wat reeds bestaan. Die konferensie het telkens teruggekeer na die informele, township- en plattelandse ekonomie, nie as ’n sentimentele voetnoot nie, maar as ’n ernstige ekonomiese groeigebied. Ons het gehoor van agterplaaskamers wat huurinkomste skep, township-motorwerktuigkundiges wat onversekerde voertuie herstel, kosverkopers op skoolterreine wat hul kinders deur universiteit help, township-winkelsentrums wat verwagtinge oortref en informele bouwerk wat vraag in landelike gebiede dryf. Een spreker het die absurditeit van ons kategorieë vasgevang in die woorde van ’n vrou wat al 26 jaar lank buite ’n skool verkoop: “Ek werk, maar ek het nie werk nie.” Dit is Suid-Afrika in een sin.

Ons statistieke, wette en munisipale verordeninge sien hierdie wêreld dikwels nie duidelik raak nie. Erger nog, plaaslike regering behandel informele ondernemings gereeld as ’n oorlas wat gelisensieer, verskuif, beboet of geteister moet word, eerder as ’n bestaansisteem wat water, elektrisiteit, veiligheid, handelsruimte, sekerheid van gebruiksreg en billike reëls nodig het. Dit is waar die 2026-plaaslikeregeringsverkiesings direk relevant word. Munisipaliteite is nie toeskouers in die werkloosheidskrisis nie. Hulle besluit of ’n handelaar kan handel dryf, of ’n taxistaanplek ’n ekonomiese nodus word, of ’n township-onderneming elektrisiteit het, of ’n mark veilig is, en of sonering bestaansgeleenthede ondersteun of versmoor.

Die vierde les is dat waardigheid en buigsaamheid geintegreer moet word. Suid-Afrika kan nie werk skep deur werkers van hul regte te stroop nie. Die Grondwet beskerm billike arbeidspraktyke met goeie rede. Maar ons kan ook nie voorgee dat elke mikro-onderneming dieselfde nakomingslas as ’n genoteerde maatskappy kan dra nie. Die uitdaging, soos een aangehaalde formulering dit gestel het, is ’n regulatoriese omgewing wat “ferm oor regte, maar buigsaam oor formalisering” is.

Laastens het die konferensie ons daaraan herinner dat jongmense nie bloot “werksoekers” is nie. Hulle is mense in eie reg wat met stygende vervoerkoste, gesinsverpligtinge, swak skoolopleiding, geestelike spanning, swak netwerke en die aanhoudende vernedering van herhaalde verwerping gekonfronteer word. Die bespreking oor die Basiese Pakket van Ondersteuning was juis belangrik omdat dit erken het dat uitsluiting multidimensioneel is. ’n Jongmens kan nie bloot aangesê word om indiensneembaar te wees nie.

Die les uit GTAC 2026 is dus nie een netjiese beleidslagspreuk nie. Dit is ’n oproep tot ’n ander manier van regeer: begin by bewyse, verstaan die werklike ekonomie, meet wat werk, beskerm waardigheid, herstel die plekke waar geleenthede versper word, en bestee openbare geld asof die Grondwet resultate vereis.

Want dit doen.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: Groeiende Werkloosheid en die Grondwetlike Noodsaaklikheid van ’n Inklusiewe, Geslaggelyke Ekonomie – https://fwdeklerk.org/af/groeiende-werkloosheid-en-die-grondwetlike-noodsaklikheid-van-n-inklusiewe-geslaggelyke-ekonomie/