Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting op 26/08/2025

In die lig van GeldSlim-week 2025 en Vrouemaand moet ons met hernude dringendheid na Suid-Afrika se werklikhede rondom werk kyk. Suid-Afrika se werkloosheidskrisis het verdiep. Die jongste Kwartaallikse Arbeidsmagopname (“QLFS”) toon dat die amptelike werkloosheidsyfer in K2:2025 tot 33,2% gestyg het – 140 000 meer mense is werkloos as in die vorige kwartaal, terwyl slegs 19 000 nuwe werksgeleenthede geskep is. Die uitgebreide koers bly ’n onaanvaarbare 42,9%.

Ons grondwetlike maatstaf is duidelik. Artikel 10 waarborg die inherente waardigheid van elkeen; artikel 22 beskerm die vryheid om ’n beroep, ambag of professie te kies; en artikel 9 vereis gelyke beskerming en voordeel van die reg, wat onbillike diskriminasie verbied – ook op grond van geslag of gender. Ekonomiese beleid en administrasie wat miljoene mense van werk of ondernemingsgeleenthede uitsluit, ondermyn hierdie regte en die belofte van werklike gelykheid.

Die swaarste las rus op jongmense. Jeugwerkloosheid (15-34 jaar) staan tans op 46,1%, wat intergenerasionele armoede verstewig en sosiale samehorigheid verswak. Om vertroue te herstel, verg sigbare paaie van leer tot verdienste – vakleerlingskappe, ambagsopleiding, gemeenskapsgebaseerde werkservaring en kleinsake-inkubasie wat uiteindelik in werklike werkgeleenthede moet uitmond.

Vroue staar ’n merkbaar harder werklikheid in die gesig. Die nasionale werkloosheidsyfer staan op 33,2%, maar vir vroue is dit 35,9% teenoor 31,0% vir mans – ’n gaping van 4,9 persentasiepunte. Die verskil in arbeidsmagdeelname bly eweneens wyd: 65,6% van mans van werkende ouderdom is in die arbeidsmag, vergeleke met 54,9% van vroue – wat neerkom op miljoene vroue wat van die hoofstroom van die ekonomie uitgesluit word.

Onderwys help, maar sluit die gaping nie. Onder gegradueerdes is die algehele werkloosheidsyfer 12,2%, maar vroulike gegradueerdes ervaar 15,0% werkloosheid teenoor 8,9% vir mans. Onder diegene sonder matriek is werkloosheid vir vroue 42,8% (mans 37,0%); selfs op matriekvlak verbreed die geslagsgaping (39,3% vir vroue teenoor 31,7% vir mans). Hierdie patrone weerspieël sistemiese struikelblokke wat oor die hele vaardigheidspektrum voortduur.

Sektor- en beroepsegregasie vererger die probleem. Byna ’n derde van vroue in diens (32,8%) werk in gemeenskaps- en maatskaplike dienste, gevolg deur handel (20,6%), finansies (18,0%) en privaat huishoudings (11,4%). Hulle bly egter onderverteenwoordig in vervoer (2,5%), konstruksie (1,9%) en mynbou (1,0%). Slegs 6,8% van vroue in diens beklee bestuursposisies (mans 10,7%), terwyl ’n groter deel in elementêre, klerklike en verkoopsrolle gekonsentreer is.

Kwetsbaarheid is die sigbaarste in die informele en onbeskermde ekonomie. Byna 1,2 miljoen vroue – 15,9% van alle werkende vroue – is in die informele sektor werksaam, dikwels sonder skriftelike kontrakte, pensioenvoorsiening of mediese dekking. Die informele indiensnemingskoers vir vroue staan op 27,2%, wat beteken dat meer as een uit elke vier werkende vroue sonder basiese beskerming is. Versorgingsverpligtinge hou vroue verder uit die arbeidsmag: in die tweede kwartaal van 2025 het 2,1 miljoen mense “huisvrou” as rede vir onaktiwiteit aangegee – ongeveer 88% van dié groep was vroue.

Internasionaal gesien is ons posisie onhoudbaar: die Internasionale Arbeidsorganisasie projekteer die wêreldwye werkloosheidsyfer vir 2024 op sowat 4,9% – dramaties laer as Suid-Afrika s’n.

By verlede maand se FW de Klerk Insluitende Ekonomie-konferensie het ons ’n praktiese agenda voorgelê om vertroue, beleggings en werkskepping te herstel – veral vir vroue en die jeug. Die Stigting beklemtoon weer dat konstitusionalisme en insluiting mekaar wedersyds versterk: regte-respekterende instellings, skoon en bekwame administrasie (artikel 195), en voorspelbare, reëlgebaseerde ekonomiese bestuur is onontbeerlike voorwaardes vir werkskepping en volhoubare groei.

Daarom doen die FW de Klerk-stigting ’n beroep op ’n onmiddellike, geslagsresponsiewe werkkompak wat gegrond is in grondwetlike beginsels en meetbare uitkomste:

Verwyder toetredingshindernisse vir vroue- en jeugbesit-KMMO’s deur lisensiëring te vereenvoudig, rompslomp te sny en toegang tot bekostigbare mikrofinansiering en openbare verkrygingsgeleenthede uit te brei – met deursigtige, mededingende prosesse:

• Belê in sorg, veiligheid en konnektiwiteit: gemeenskapsgebaseerde kinderversorging, veilige vervoer in laat ure en digitale toegang wat vroue in staat stel om te werk, op te lei en handel te dryf.
• Verdien-terwyl-jy-leer-geleenthede: brei vakleerlingskappe en betaalde internskappe uit wat gekoppel is aan ambags-, groenekonomie-, gesondheids- en digitale poste – met belastingaansporings vir werkgewers wat aanstelling, voltooiing en behoud bevorder.
• Vaardighede in lyn met vraag: pas TVET- en universiteitsuitsette by sektorale planne aan; publiseer vaardigheids-/vakaturepaneelborde sodat opleiding tot werklike werk lei – nie net tot toustaan nie.
• Billike werk en bevordering: handhaaf gelyke betaling vir gelyke werk; brei mentorskap en borgskap vir vroue in bestuur uit; stel deursigtige bevorderingskriteria in die openbare diens en by SOE’s vas.
• Plaaslike belegging en uitvoerdiversifikasie: mobiliseer private kapitaal vir munisipale instandhouding en behuisingsopgraderings wat onmiddellike werk skep; verminder handelsbottelnekke sodat mededingende ondernemings hul indiensneming kan uitbrei.

Vrouemaand 2025 dra die tema “Bou Veerkragtige Ekonomieë vir Almal”. Om dié belofte te verwesenlik, moet data omskep word in daadwerklike uitvoering deur waardigheid, gelykheid en handelsvryheid sentraal te plaas in beleid en administrasie. Die Stigting staan gereed om saam met die regering, die sakewêreld, arbeid en die burgerlike samelewing te werk aan ’n grondwetlike, jeug- en geslagsgerigte plan wat Suid-Afrika weer aan die werk sal kry.