In hierdie tweede aflewering van die FW de Klerk Stigting se Money Smart Week Suid-Afrika 2026-reeks beweeg ons van persoonlike inkomste na die openbare geld wat help bepaal hoe ver dit kan strek. Die eerste artikel het met ’n harde waarheid begin: Jy kan nie ’n inkomste begroot wat jy nie het nie. Die tweede begin met nog een: Wanneer openbare geld sy doel mis, betaal gesinne twee keer. Hulle betaal eers belasting, tariewe en heffings vir die gemeenskaplike belang en dan weer uit hul eie sak vir ’n openbare diens wat nie gelewer word nie.

Dink aan twee jong werkers wat dieselfde verdien. Die een het betroubare vervoer, skoon kraanwater, ’n kliniek wat werk en elektrisiteit wat aan bly. Die ander betaal vir taxi’s, gebottelde water, noodkrag, mediese hulp of mobiele data om werk klaar te maak wat ’n openbare fasiliteit moes moontlik maak. Op papier is hul inkomste dieselfde. In die werklike lewe is hul vryheid nie. Die een salaris kan ’n toekoms bou, die ander moet eers die gapings vul wat mislukte stelsels agterlaat.

Belasting is nie ’n persoonlike intekenfooi nie; geen burger kry ’n kwitansie wat vir elke rand presies dieselfde diens beloof nie. Openbare inkomste word saamgevoeg om gedeelde behoeftes te finansier. ’n Jongmens betaal dalk nog nie inkomstebelasting nie, maar dra deur BTW op belasbare goedere en dienste by; huishoudings betaal moontlik ook munisipale eiendomsbelasting, tariewe en ander heffings. Niemand hoef presies terug te kry wat hy of sy betaal het nie. Elke openbare rand moet egter wettig, eerlik en vir ’n openbare doel bestee word.

Die omvang van die uitdaging is nie bloot ’n politieke slagspreuk nie. In sy verslag oor die 2024-’25-boekjaar het die Ouditeur-Generaal skoon oudits by slegs 39 van Suid-Afrika se 257 munisipaliteite aangeteken – 15%. ’n Skoon oudit bewys nie dat elke kraan loop of elke slaggat herstel word nie. Behoorlike rekords, regmatige besteding en geloofwaardige verslagdoening is egter basiese voorwaardes vir goeie diens. Sonder daardie dissiplines moet burgers beloftes vertrou waarvan openbare instellings self nie die nakoming behoorlik kan meet nie.

Dit is hier waar die Grondwet ’n klagte in ’n maatstaf omskep. Artikel 195 bepaal dat openbare hulpbronne doelmatig, ekonomies en doeltreffend gebruik moet word; dat openbare administrasie verantwoordingspligtig moet wees; en dat die publiek tydige, toeganklike en korrekte inligting moet ontvang. Artikel 215 vereis dat begrotings deursigtigheid, verantwoordingspligtigheid en doeltreffende finansiële bestuur bevorder. Artikel 217 vereis dat openbare verkryging billik, regverdig, deursigtig, mededingend en kostedoeltreffend moet wees. Dit is reëls, nie versiering nie: die reëls vir ’n rand se reis van invordering na begroting, tender en uiteindelik dienslewering.

Wanneer daardie reis ontspoor, word die las nie gelykop verdeel nie. ’n Welgestelde huishouding kan ’n watertenk, kragopwekker of sekuriteitstelsel installeer en voortgaan. ’n Gesin met ’n lae inkomste kan geld vir kos, werksure óf ’n werksgeleentheid verloor. ’n Student se data kan opraak; ’n straatverkoper kan voorraad verloor wanneer die krag afslaan. Swak dienslewering is dus meer as ’n administratiewe mislukking. Dit raak lewenskoste en gelykheid, en belemmer waardigheid en geleenthede.

Verantwoordbaarheid begin en eindig nie by ’n verkiesing nie en is meer as partypolitieke geskreeu. Dit begin met ’n eenvoudige vraag: Waarheen het die geld gegaan en wat het dit bereik? Deursigtigheid wys die plan. Verkrygingsreëls beskerm die aankoopproses. Oudits toets of rekords en beheermaatreëls vertrou kan word. Openbare deelname laat burgers prioriteite bevraagteken voordat mislukking die norm word. Om die rand se spoor te volg is nie sinisme nie. Dit is grondwetlike verantwoordbaarheid.

Jongmense het nie ’n graad in rekeningkunde nodig om deel te neem nie. Begin by die daaglikse lewe. Lees die munisipale rekening. Vind die munisipaliteit se begroting en die Ouditeur-Generaal se oudituitkoms. Vra hoeveel aan water, paaie, afvalverwydering of elektrisiteit toegeken is en of die projek voltooi is. Meld foute skriftelik aan en hou verwysingsnommers. Gebruik wykskomitees, raadsvergaderings en tydperke vir openbare kommentaar. Vra ’n raadslid vir ’n antwoord wat nagegaan kan word. Een vraag kan geïgnoreer word, maar ’n gemeenskap wat verantwoordbaarheid is, kan nie so maklik gesystap word nie.

Instellings moet ook verantwoordbaarheid moontlik maak. Begrotings moet in gewone taal gepubliseer word. Tender- en kontrakinligting moet toeganklik wees. Klagtes verdien hantering, nie stilte nie. Eerlike amptenare moet beskerm word en oneerlike optrede moet aanspreeklikheid meebring. Kontrakteurs wat met openbare geld betaal word, moet waarde in openbare belang lewer. Burgers kan nie die spoor van die rand volg as die regering die roete verdoesel, die rigtingwysers verander óf weier om te sê waar die reis geëindig het nie.

Money Smart Week herinner ons aan vier dinge: Leer, Verdien, Behou en Groei. Grondwetlike burgerskap voeg nog een by: Vorm. Ons vorm ons toekoms deur te vra: “Wat het ek met my geld gedoen?” én: “Wat het openbare instellings met ons s’n gedoen?” Goeie begroting alleen sal nie Suid-Afrika se belofte verwesenlik nie. Dit gebeur wanneer persoonlike en openbare verantwoordelikheid mekaar ontmoet en elke rand – privaat of openbaar – die ruimte uitbrei waarin mense ’n lewe kan bou. So verhoed ons dat gesinne twee keer betaal en verwesenlik ons die krag van moontlikhede.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: You Cannot Budget an Income You Do Not Have – https://fwdeklerk.org/you-cannot-budget-an-income-you-do-not-have/