Die FW de Klerk Stigting se standpunt oor regstelling was nog nooit ’n wegbeweeg van nie-rassigheid nie, en ook nooit ’n aanvaarding van permanente rasseklassifikasie nie. Dit is eerder ’n gedissiplineerde grondwetlike standpunt: Suid-Afrika moet die vogehoue gevolge van apartheid regstel, maar dit moet gedoen word op ’n manier wat getrou bly aan wettigheid, waardigheid, bevoegdheid, nie-rassigheid en goeie regering. Om voor te gee dat die geskiedenis nie meer saak maak nie, is nie konstitusionalisme nie. Maar om ’n permanente administratiewe staat rondom rasseklassifikasie te bou, is ook nie konstitusionalisme nie. Die Stigting se standpunt het nog altyd sentraal tussen hierdie twee foutlyne gestaan.

Daarom moet die Wet op Openbare Verkryging van 2024 noukeurig beoordeel word. Die probleem met die Wet is nie dat dit poog om verkryging te hervorm, korrupsie te bekamp óf ekonomiese deelname te verbreed nie. Dit is noodsaaklike doelwitte. Suid-Afrika het dringend ’n verkrygingstelsel nodig wat skoner, vinniger, deursigtiger en beter daartoe in staat is om openbare geld in openbare waarde te omskep. Die probleem is dat die Wet, veral Hoofstuk 4 en die voorgestelde 2026-regulasies, oënskynlik verder beweeg as grondwetlik gedissiplineerde regstelling na ’n rigiede en gesentraliseerde verkrygingsargitektuur waarin voorkeur die gevaar loop om die eerste geordende beginsel te word, eerder as ‘n grondwetlike oorweging tussen verskeie ander.

Hierdie onderskeid is belangrik omdat die Grondwet nie in slagspreuke praat nie. Artikel 217 vereis dat openbare verkryging regverdig, billik, deursigtig, mededingend en koste-effektief moet wees. Artikel 217(2) maak dit dan duidelik dat hierdie vereistes staatsorgane nie verhinder om voorkeurbeleide toe te pas vir kategorieë persone wat deur onbillike diskriminasie benadeel is nie. Die struktuur is belangrik. Die Grondwet laat voorkeurverkryging toe, maar dit vereis nie dat verkryging permanent op ras gebaseer, sentraal gestandaardiseer en aan ’n koreografie van nakoming ondergeskik gestel word nie. Regstelling word grondwetlik toegelaat, maar dit moet aan die kriteria van billikheid, mededinging, deursigtigheid en koste-effektiwiteit voldoen, en nie erodeer nie.

Artikel 195 versterk hierdie benadering. Openbare administrasie moet doeltreffend, ekonomies, verantwoordbaar en ontwikkelingsgerig wees, terwyl dit ook verteenwoordiging moet bevorder en vorige wanbalanse moet regstel. Dit is die Stigting se grondwetlike middelgrond. Die staat moet nie voorgee dat oorgeërfde benadeling verdwyn het nie. Maar dit kan ook nie oorgeërfde benadeling gebruik om stomp instrumente te regverdig wat staatsvermoë verswak, dienslewering vertraag óf nuwe ruimtes vir begunstiging oopmaak nie. Regstelling sonder wettigheid word arbitrêre sosiale ingenieurswese. Nie-rassigheid sonder regstelling word historiese ontkenning. Die Grondwet vereis nie een van die twee nie. Dit vereis gedissiplineerde transformasie.

Dit is ook waarom kritiek op die Wet nie verwar moet word met vyandigheid teenoor regstelling self nie. Die Stigting se kommer lê nie by die grondwetlike moontlikheid van voorkeur nie, maar by die statutêre ontwerp wat nou aan die land voorgehou word. Artikel 16 van die Wet laat instellings nie bloot toe om voorkeur te oorweeg waar dit gepas is nie. Dit skep ’n gestruktureerde benadering. Eers opsysit van , dan voorkwalifikasie, en daarna subkontraktering of ander voorkeurmeganismes, met redes wat aangeteken en gerapporteer moet word waar hierdie instrumente nie gebruik word nie. Artikels 17 en 18 maak opsysit en voorafkwalifikasie sentrale meganismes van verkrygingsontwerp. Die konsepregulasies gaan selfs verder. Dit stel opsysit voor vir kontrakte van tot R20 miljoen waar kwalifiserende verskaffers bestaan, verpligte voorkeurfilters vir kontrakte tussen R20 miljoen en R100 miljoen, en subkontrakteringsmeganismes vir kontrakte bo R100 miljoen.

Die eienaarskap- en kwalifikasiereëls is veral kommerwekkend. Die voorgestelde regulasies maak voorsiening vir streng eienaarskapvereistes, insluitend 100%-eienaarskap deur lede van bepaalde kategorieë vir sekere opsysettings, asook voorkwalifikasiereëls wat voorafgaande verkryging van ondernemings vereis wat minstens 51% in swart besit en bestuur is, óf aansienlike subkontraktering aan geteikende kategorieë. Dit is nie ’n geringe administratiewe aanpassing nie. Dit is ’n ingrypende herontwerp van staatskontraktering. In sommige sektore kan dit werkbaar wees. In ander kan dit die poel van bieërs verklein, pryse verhoog, dringende projekte vertraag, tot herhaalde heradvertensies lei en verkrygingsbeamptes in nakomingsklerke verander eerder as agente van dienslewering.

Suid-Afrika kan dit nie bekostig nie. Wanneer waterstelsels faal, paaie verval, elektrisiteitsinfrastruktuur onklaar raak óf hospitale toerusting benodig, is verkryging nie ’n abstrakte beleidsveld nie. Dit is die masjinerie waardeur grondwetlike beloftes in werklike dienste omskep word. ’n Verkrygingstelsel wat nie betyds, teen billike koste en deur skoon prosesse kan lewer nie, bevoordeel nie die armes nie. Dit benadeel hulle eerstens.

Die munisipale dimensie maak dit nog ernstiger. Artikel 151 van die Grondwet beskerm munisipaliteite se vermoë om plaaslike aangeleenthede te bestuur en hul funksies uit te voer. Nasionale wetgewing mag wel reguleer, maar dit mag nie munisipale kapasiteit ondermyn of belemmer nie. As ’n gesentraliseerde verkrygingsraamwerk goed funksionerende munisipaliteite en mislukte munisipaliteite in dieselfde rigiede vorm dwing, loop die wet die risiko om vir die laagste gemene deler wetgewing te maak. Korrupsie moet oral beveg word, maar die oplossing kan nie so burokraties wees dat dit die einste dienslewering vertraag wat dit beweer om te beskerm nie. Ware konstitusionalisme gaan nie net oor wat die staat beoog nie. Dit gaan ook oor wat die staat werklik in staat is om te doen.

Die prosedurele uitdaging voor die Konstitusionele Hof is dus nie ’n bysaak nie. Dit raak die kern van konstitusionele demokrasie. As Hoofstuk 4 wesenlik verander is sonder behoorlike openbare deelname, en as die Parlement versuim het om voorleggings betekenisvol te oorweeg voordat een van die mees ingrypende verkrygingswette in demokratiese Suid-Afrika aangeneem is, dan is geregtelike ondersoek geregverdig. Goeie doelwitte verskoon nie gebrekkige prosesse nie. ’n Wet wat op deursigtigheid gemik is, kan nie deur onvoldoende beraadslaging tot stand kom nie.

Die dieper kwessie is egter inhoudelik. Suid-Afrika se verkrygingskrisis word nie slegs deur onvoldoende voorkeur veroorsaak nie. Dit word veroorsaak deur swak beplanning, gebrekkige kontrakbestuur, korrupsie, kaderontplooiing, onvoldoende professionalisering, laat betalings, gefragmenteerde stelsels en ’n gebrek aan intydse deursigtigheid. Om swaarder rasse- en identiteitsfilters by ’n swak staat te voeg, gaan verkryging nie noodwendig regstel nie. Dit kan bloot ’n ingewikkelder stelsel skep waaragter dieselfde mislukkings kan skuil.

’n Beter model is beskikbaar. Die Stigting pleit, soos dit nog altyd gedoen het, vir behoeftegebaseerde, vermoëbouende en teenkorrupsie-verkryging wat regstelling behou, maar die instrument verander. Voorkeur moet toenemend op werklike benadeling gemik wees: klein en opkomende ondernemings, verskaffers in townships en landelike gebiede, jeugbesighede, persone met gestremdhede, nuwe toetreders, plaaslike werkskepping, vakleerlingskapverpligtinge, verskafferontwikkeling, huishoudelike armoede, geografiese uitsluiting en bewese hindernisse tot marktoegang. Ras verklaar baie van Suid-Afrika se oorgeërfde uitsluiting, maar dit behoort nie die staat se permanente administratiewe kortpad te bly nie.

Dit is nie leë gebaar van rasneutraliteit nie. Dit is nie ’n ontkenning van apartheid se gevolge nie. Dit is ’n ernstiger vorm van regstelling, omdat dit vra of beleid werklik vermoë bou, geleenthede ontsluit en mense se lewens verbeter. Openbare verkryging moet bekwame verskaffers help bou, nie hulle bloot net klassifiseer nie. Dit moet markte oopmaak, nie mededinging beperk nie. Dit moet swart en arm entrepreneurs ontwikkel deur deursigtige toegangsroetes, mentorskap, betalingsdissipline en vaardigheidsoordrag, nie deur rigiede formules wat deur goed genetwerkte kaders uitgebuit kan word nie.

Die Stigting verskil dus van albei uiterstes in hierdie debat. Ons deel nie die siening, wat in sommige kringe van die Instituut vir Rasseverhoudinge en verwante voorspraakgroepe bevorder word, dat die Grondwet gelees moet word asof artikel 9(2) ’n ongelukkige afwyking van nie-rassigheid is eerder as deel van die grondwetlike skikking self nie. Net so verwerp ons die toenemend gewilde aanname in dele van die regering dat elke ontwikkelingsmislukking deur meer rigiede rasse-administrasie opgelos kan word.

Die Stigting se standpunt is grondwetlik veeleisender as enige van hierdie uitgangspunte. Dit aanvaar dat apartheid blywende strukturele uitsluiting geskep het wat demokratiese Suid-Afrika moet en inderdaad verplig is, om reg te stel. Maar dit dring ook daarop aan dat regstellende maatreëls begrens moet bly deur wettigheid, bewyse, proporsionaliteit, staatsvermoë en die grondwetlike einddoel van ’n werklik nie-rassige samelewing. Dit is nie ’n ideologiese kompromie nie. Dit kom neer op getrouheid tot die Grondwet.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: The Contradiction at the Heart of Public Procurement – https://fwdeklerk.org/the-contradiction-at-the-heart-of-public-procurement/