In onlangse weke het plofbare onthullings oor watertenkerkontrakte in Tshwane en Johannesburg ’n ontstellende werklikheid blootgelê: Suid-Afrika se waterkrisis word toenemend nié net deur infrastruktuurfaling veroorsaak nié, maar ook deur korrupsie. Ondersoeke na die Stad Tshwane se besteding aan watertenkerdienste – wat in die 2024/25-boekjaar tot sowat R777 miljoen gestyg het – het ernstige vrae laat ontstaan oor polities verbonde kontrakteurs en die werklike waarde wat aan inwoners gelewer word. In Johannesburg is ’n watertenkerkontrak van R263 miljoen reeds deur die Hooggeregshof onwettig verklaar, tog bly die stad daarop staatmaak terwyl krane in groot dele van die metro droogloop.

Hierdie ontwikkelinge dui op iets dieper as bloot administratiewe onbevoegdheid. Dit wys op ’n groeiende verskynsel wat al hoe meer lyk na ’n gelokaliseerde vorm van staatskaping.

Staatskaping het nooit slegs oor nasionale departemente en kabinetsministers gegaan nie. In sy kern het dit beteken dat openbare instellings van hul grondwetlike mandaat gestroop is en vir private verryking misbruik is. Dieselfde patroon is nou sigbaar in dele van die watersektor. Wat veronderstel was om ’n tydelike noodmaatreël – ’n soort “pleister” – te wees, het in baie gemeenskappe ontwikkel tot ’n parallelle ekonomie. Munisipaliteite het in 2024 alleen sowat R2,32 miljard aan watertenkerdienste bestee – geld wat eintlik gebruik moes word om pype te herstel, suiweringsaanlegte in stand te hou en ’n betroubare watervoorsiening uit te brei. In plaas daarvan het tenkerkontrakte ’n winsgewende bedryf geword, juis omdat die onderliggende infrastruktuurkrisis steeds onopgelos bly.

Vanuit ’n grondwetlike perspektief wek dit ernstige kommer. Artikel 27(1)(b) van die Grondwet waarborg aan elkeen die reg op toegang tot voldoende water. Daardie reg kan nie sinvol verwesenlik word waar munisipaliteite betroubare pypnetwerkdienste vervang met duur en onreëlmatige watertenkerlewerings nie. Verder verplig artikel 7(2) die staat om die regte in die Handves van Regte te respekteer, te beskerm, te bevorder en te verwesenlik. Wanneer noodwatervervoer die norm word eerder as die uitsondering, dui dit op ’n bestuursmislukking wat verder strek as plaaslike administrasie. Dit word ’n grondwetlike kwessie wat ingryping deur hoër sfere van regering kan regverdig – en wat op sigself die risiko van verdere staatskaping kan verhoog.

Kom ons kyk na die waarde van hoe ons rande bestee word. Water wat per watertenker afgelewer word, kan verskeie kere meer kos as normale pypwatervoorsiening, wat enorme druk plaas op munisipale begrotings wat reeds onder groot spanning is. Die Ouditeur-generaal het gewaarsku dat langdurige afhanklikheid van watertenkerdienste stygende koste aandryf, en in Tshwane het ’n openbare vergelyking die verskil op ongeveer 1 sent per liter vir die water self teenoor sowat 10 sent per liter vir tenkeraflewering bereken. Met sulke berekeninge kan 5 000 liter wat deur die normale huishoudelike tarief ongeveer R163,70 sou kos, tot nagenoeg R500 styg wanneer dit per watertenker afgelewer word. Wanneer dit herhaaldelik gebeur, word geld wat vir die herstel van infrastruktuur bedoel is, na korttermynkontrakte herlei, wat die krisis duurder en meer permanent maak.

Die langtermynkoste van hierdie mislukking sal deur jong Suid-Afrikaners gedra word. Fondse wat gebruik moes word om infrastruktuur te herstel, word na duur watertenkerkontrakte herlei, met die gevolg dat die volgende geslag onbetroubare stelsels en al hoe minder openbare hulpbronne erf. Elke rand wat vandag aan watertenkerdienste bestee word, is ’n rand wat nie belê word in die stelsels wat ons môre moet onderhou nie.

Bemoedigend is dat daar nou tekens van regstellende optrede begin wys. Die Spesiale Ondersoekeenheid het begin om watertenkerkontrakte in Tshwane te ondersoek, terwyl die nasionale regering aangedui het dat ingryping nodig mag wees om waterdienste in sukkelende metro’s te stabiliseer. Die Tesourie het ook in die 2026-Begroting maatreëls ingestel om te verseker dat inkomste wat uit waterdienste ingevorder word, direk aangewend word vir die instandhouding van dié stelsels. Inisiatiewe soos die nuwe Watersektor-teenkorrupsieforum is daarop gemik om toesig te koördineer en misbruik van verkrygingsprosesse hok te slaan.

Tog sal ondersoeke en beleidsveranderings slegs betekenis hê indien dit lei tot werklike aanspreeklikheid en die herstel van infrastruktuur. Watertenkerdienste behoort ’n noodmaatreël te wees – nie ’n permanente plaasvervanger vir goed funksionerende munisipale stelsels nie. Suid-Afrika het nie ’n tekort aan tegniese kundigheid óf ’n wetlike raamwerk om betroubare waterdienste te lewer nie. Wat in te veel gevalle ontbreek het, is bestuur wat die openbare belang bo private gewin stel.

Die watertenke-skandaal wat tans ontvou, weerspieël die korrupsie wat in Tembisa blootgelê is – ’n ander sektor, maar dieselfde patroon waarin openbare fondse herlei word terwyl gemeenskappe die prys betaal. Om hierdie siklus te breek, verg streng toepassing van verkrygingswetgewing, deursigtige besteding aan infrastruktuur en getrouheid aan die Grondwet, wat vereis dat openbare hulpbronne die mense moet dien, en nie dié wat voordeel trek uit verval en ineenstorting nie.