Suid-Afrika word weereens deur die res van die vasteland beoordeel op grond van die wyse waarop buitelandse burgers binne sy grense behandel word – en die oordeel is tot dusver nie gunstig nie. Sedert April het mobilisering teen migrante in Gauteng en KwaZulu-Natal gelei tot konsulêre optrede op ’n skaal wat sedert 2019 ongeëwenaard is. Ghana het in Mei 300 van sy burgers uit Suid-Afrika ontruim. Mosambiek het bevestig dat vyf van sy burgers naby Mosselbaai dood is en het vroeg in Junie begin om die oorskot en oorlewendes te repatrieer. Malawi het enkele dae later sy eie program vir vrywillige terugkeer van stapel gestuur, terwyl Nigerië meer as ’n duisend burgers geregistreer het wat gerepatrieer wou word en teen 11 Junie die eerste groep ontruimdes huis toe gevlieg het. Die Afrika-kommissie vir Mense- en Volkeregte het intussen sy “ernstige ontsteltenis” uitgespreek. Geen formele handelsanksies het nog gevolg nie. Die aanname dat diplomatieke woede egter by sterk bewoorde verklarings eindig, misken sowel die ekonomiese werklikheid as die reg.

Begin by die ekonomie, want die syfers laat geen twyfel oor waar Suid-Afrika se werklike blootstelling lê nie. Ondanks Ghana en Nigerië se daadkragtige diplomatieke optrede, is dit nie hoofsaaklik ’n Wes-Afrika verhaal nie. Dit is in wese ’n Suider-Afrikaanse kwessie. In 2023 het Zimbabwe goedere ter waarde van $3,5 miljard uit Suid-Afrika ingevoer, Mosambiek $2,34 miljard, Zambië $2,61 miljard en Malawi $489 miljoen. Suid-Afrika het 38% van Zimbabwe se invoere, 23% van Mosambiek se invoere en 26% van Zambië se invoere voorsien, waaronder elektrisiteit, varsprodukte, farmaseutiese produkte en IKT-toerusting.

Dit is nie luukse uitvoerprodukte wat sonder veel moeite deur ander lande vervang kan word nie. Dit is noodsaaklike goedere en dienste wat deel vorm van die daaglikse lewe in buurlande. ’n Konserwatiewe berekening van die geïdentifiseerde bilaterale handelsvloei met die lande wat die meeste blootgestel is, beloop minstens $14,35 miljard. Selfs ’n ontwrigting van 5% van hierdie handel – nie weens ’n formele embargo nie, maar as gevolg van verbruikersweerstand, hoër versekeringskoste, logistieke vertragings en bestellings wat na ander verskaffers verskuif word – kan jaarlikse handel ter waarde van ongeveer $718 miljoen in gevaar stel. Die Minister van Justisie, Mmamaloko Kubayi, het reeds erken dat die onrus Suid-Afrika se beeld skade berokken en teenreaksie teen Suid-Afrikaanse ondernemings en kunstenaars in die buiteland uitlok. Dit is nie blote bespiegeling nie; dit is die vroeë, sigbare fase van presies die erosie van vertroue waarteen die handelsdata waarsku.

Wat die reg betref, is die regsraamwerk besonder duidelik oor wat toegelaat word en wat nie. Die Grondwet is die hoogste reg, en die Immigrasiewet van 2002 verleen aan die staat – en slegs die staat – die bevoegdheid om die toelating, verblyf en verwydering van persone wat nie Suid-Afrikaanse burgers is nie, te reguleer. President Ramaphosa het dit uitdruklik gestel en beklemtoon dat slegs die regering teen onwettige migrasie mag optree. Hierdie onderskeid is belangrik, omdat dit ’n duidelike skeidslyn trek tussen twee afsonderlike vrae wat dikwels in die openbare debat verwar word: of Suid-Afrika die toepassing van sy immigrasiewetgewing moet verskerp, en of private persone of groepe immigrasiebeleid deur intimidasie en geweld mag afdwing.

Die antwoord op die eerste vraag is ja, mits dit binne die raamwerk van die reg geskied. Die antwoord op die tweede vraag is néé – nié bloot as ’n beleidskeuse nié, maar as ’n grondwetlike verpligting. Die Wet op die Voorkoming en Bestryding van Haatmisdade en Haatspraak van 2023 is juis daarop gemik om uitvoering te gee aan Suid-Afrika se verpligtinge ten opsigte van xenofobie en verwante vorme van onverdraagsaamheid. Die Vlugtelingewet van 1998 verbied optrede wat neerkom op indirekte of gedwonge terugwysing van persone wie se aansoeke om beskerming nog hangende is of reeds erken is. Artikel 12(5) van die Afrika-handves oor Mense- en Volkeregte verbied voorts die massa-uitsetting van nie-burgers op grond van nasionaliteit of etnisiteit. Die Afrika-kommissie vir Mense- en Volkeregte se onlangse waarskuwing moet juis teen die agtergrond van hierdie bepaling verstaan word. ’n Staat wat in die praktyk uitsetting op grond van nasionaliteit deur private geweld duld, maar weier om dit as sodanig te erken, kom nie sy verpligtinge na deur bloot verklarings van veroordeling uit te reik nie.

Die goue draad wat deur sowel die regsfeite as die handelsdata loop, is geloofwaardigheid. Die handelsinstrumente van die AfCFTA en die SAOG kan tariewe verlaag en doeaneprosesse vereenvoudig, maar hulle kan nie vertroue skep waar ’n land se reputasie en regsgeloofwaardigheid reeds in duie gestort het nie. Suid-Afrika se langtermynrisiko is nie bloot ’n swak handelskwartaal nie, maar die geleidelike verlies van politieke kapitaal op die vasteland, juis op ’n tydstip wanneer die suksesvolle implementering van die AfCFTA daarvan afhanklik is.

Die vereiste reaksie moet dus tweeledig en doelbewus gefokus wees, eerder as wydlopend. Eerstens moet vervolgings sigbaar wees, spoedig geskied en in die openbaar gerapporteer word, sodat veroordeling deur werklike gevolge ondersteun word en nie bloot by retoriek bly nie. Tweedens behoort die regering ’n senior interministeriële gesantspan na die lande met die grootste blootstelling – Mosambiek, Zimbabwe, Zambië, Malawi, Ghana en Nigerië – te stuur. Die span moet ’n duidelik afgebakende mandaat hê wat beskerming, herstel en vergoeding, asook die ononderbroke funksionering van handelskritieke roetes soos die Maputo-ontwikkelingskorridor en die Noord-Suid-korridor, insluit. Derdens moet die wettige toepassing van immigrasiewetgewing openlik, deursigtig en volgens die voorgeskrewe regsproses geskied, juis sodat dit nie met vigilantisme verwar of as regverdiging daarvoor gebruik kan word nie.

Niks hiervan vereis dat daar tussen grensbeheer en die grondwetlike orde gekies moet word nie. Dit vereis dat albei sigbaar en terselfdertyd gehandhaaf word, omdat Afrika nie meer bereid is om Suid-Afrika se versekerings blindelings te aanvaar nie.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: When Anger Finds the Wrong Target… Xenophobic Protests and the 2026 Local Government Elections – https://fwdeklerk.org/when-anger-finds-the-wrong-targetxenophobic-protests-and-the-2026-local-government-elections/