Die FW de Klerk Stigting neem kennis van die Nasionale Tesourie se besluit om oordragbetalings aan munisipaliteite wat nie aan wetlike vereistes voldoen nie, terug te hou, asook van die Parlement se oproep vir hul dringend die wet nakom. Hierdie verwikkelinge bevestig wat reeds glashelder geword het: Baie munisipaliteite regoor Suid-Afrika verkeer in ’n diep en volgehoue bestuurskrisis.

Die Ouditeur-generaal se 2024–25-verslag toon slegs beperkte vooruitgang in die verbetering van munisipale oudituitkomste en ’n voortgesette wydverspreide nie-nakoming van die wet. Onreëlmatige uitgawes bly ’n ernstige bron van kommer. Sedert 2021/22 het munisipaliteite R145,21 miljard aan onreëlmatige uitgawes aangegaan, waarvan 87% toegeskryf kan word aan nie-nakoming van verkrygings- en kontrakbestuursvereistes. Die Tesourie se ingryping volg op herhaalde versuime deur munisipaliteite om aan hul wetlike verpligtinge te voldoen, ten spyte van deurlopende ondersteuning en hulp.

Die Stigting se navorsing dui op die bron van hierdie krisis: Swak finansiële toesig, politieke inmenging, onstabiele koalisieregerings en die voortdurende versuim om bestaande wette af te dwing. Swak oudituitkomste, belangebotsings en aanhoudende nie-nakoming weerspieël ’n kultuur waarin aanspreeklikheid te dikwels afwesig is.

“Munisipale mislukking is nie ’n abstrakte bestuursprobleem nie,” sê Christo van der Rheede, uitvoerende direkteur van die FW de Klerk Stigting. “Dit raak die daaglikse lewens van inwoners. Wanneer munisipaliteite misluk, verswak noodsaaklike dienste, stort ekonomieë in duie en neem openbare vertroue af. Hierdie uitkomste strook nie met die Grondwet se waarde van ’n oop, verantwoordbare en responsiewe regering nie.”

Daniela Ellerbeck, ’n prokureur en bestuurder van die Stigting se Grondwetlike Regte Program, sê die oplossing lê daarin om die wet konsekwent en onpartydig toe te pas. “Die Stigting pleit reeds lank vir konsekwente gevolgebestuur, insluitend strafregtelike vervolging waar toepaslik en persoonlike aanspreeklikheid vir ernstige wangedrag. Munisipale administrasies moet geprofessionaliseer word deur merietegebaseerde aanstellings, en koalisieregerings moet versterk word deur deursigtige en bindende ooreenkomste. Die publiek moet ook toegang hê tot ’n enkele aanlyn platform wat prestasie, verkrygingsprosesse en aanspreeklikheid monitor.”

Van der Rheede voeg by: “Die Ouditeur-generaal se bevindings maak dit duidelik dat dit nie hoofsaaklik ’n hulpbronprobleem is nie. Dit is ’n bestuursprobleem. Die Tesourie se besluit om tasbare gevolge op munisipaliteite af te dwing wat versuim het om aan die wet te voldoen, plaas werklike druk op munisipaliteite, maar dit toon ook dat volgehoue bestuursmislukkings gevolge inhou. Aanspreeklikheid kan nie opsioneel bly wanneer openbare fondse en noodsaaklike dienste op die spel is nie.”

Ellerbeck sluit af: “Die herstel van munisipaliteite vereis ’n hernude verbintenis tot grondwetlike waardes. Deursigtigheid, aanspreeklikheid en bekwame instellings is noodsaaklik. Bowenal moet die wet onpartydig en konsekwent toegepas word.”

Die Stigting doen ’n beroep op die regering om daadwerklik op te tree om bestaande wette af te dwing, grondwetlike bestuur te herstel en die publiek se vertroue in plaaslike regering te herwin.

EINDE