Ondersteun die werk van die FW de Klerk Stigting
Vir meer inligting oor skenkings kontak info@fwdeklerk.org of skandeer die QR-kode hieronder.
FW DE KLERK STIGTING OOR DIE TERUGHOUDING VAN MUNISIPALE OORDRAGBETALINGS
Uitgereik deur Daniela Ellerbeck namens die FW de Klerk Stigting op 09/07/2026
Die FW de Klerk Stigting neem kennis van die Nasionale Tesourie se besluit om oordragbetalings aan munisipaliteite wat nie aan wetlike vereistes voldoen nie, terug te hou, asook van die Parlement se oproep vir hul dringend die wet nakom. Hierdie verwikkelinge bevestig wat reeds glashelder geword het: Baie munisipaliteite regoor Suid-Afrika verkeer in ’n diep en volgehoue bestuurskrisis.
Die Ouditeur-generaal se 2024–25-verslag toon slegs beperkte vooruitgang in die verbetering van munisipale oudituitkomste en ’n voortgesette wydverspreide nie-nakoming van die wet. Onreëlmatige uitgawes bly ’n ernstige bron van kommer. Sedert 2021/22 het munisipaliteite R145,21 miljard aan onreëlmatige uitgawes aangegaan, waarvan 87% toegeskryf kan word aan nie-nakoming van verkrygings- en kontrakbestuursvereistes. Die Tesourie se ingryping volg op herhaalde versuime deur munisipaliteite om aan hul wetlike verpligtinge te voldoen, ten spyte van deurlopende ondersteuning en hulp.
Die Stigting se navorsing dui op die bron van hierdie krisis: Swak finansiële toesig, politieke inmenging, onstabiele koalisieregerings en die voortdurende versuim om bestaande wette af te dwing. Swak oudituitkomste, belangebotsings en aanhoudende nie-nakoming weerspieël ’n kultuur waarin aanspreeklikheid te dikwels afwesig is.
“Munisipale mislukking is nie ’n abstrakte bestuursprobleem nie,” sê Christo van der Rheede, uitvoerende direkteur van die FW de Klerk Stigting. “Dit raak die daaglikse lewens van inwoners. Wanneer munisipaliteite misluk, verswak noodsaaklike dienste, stort ekonomieë in duie en neem openbare vertroue af. Hierdie uitkomste strook nie met die Grondwet se waarde van ’n oop, verantwoordbare en responsiewe regering nie.”
Daniela Ellerbeck, ’n prokureur en bestuurder van die Stigting se Grondwetlike Regte Program, sê die oplossing lê daarin om die wet konsekwent en onpartydig toe te pas. “Die Stigting pleit reeds lank vir konsekwente gevolgebestuur, insluitend strafregtelike vervolging waar toepaslik en persoonlike aanspreeklikheid vir ernstige wangedrag. Munisipale administrasies moet geprofessionaliseer word deur merietegebaseerde aanstellings, en koalisieregerings moet versterk word deur deursigtige en bindende ooreenkomste. Die publiek moet ook toegang hê tot ’n enkele aanlyn platform wat prestasie, verkrygingsprosesse en aanspreeklikheid monitor.”
Van der Rheede voeg by: “Die Ouditeur-generaal se bevindings maak dit duidelik dat dit nie hoofsaaklik ’n hulpbronprobleem is nie. Dit is ’n bestuursprobleem. Die Tesourie se besluit om tasbare gevolge op munisipaliteite af te dwing wat versuim het om aan die wet te voldoen, plaas werklike druk op munisipaliteite, maar dit toon ook dat volgehoue bestuursmislukkings gevolge inhou. Aanspreeklikheid kan nie opsioneel bly wanneer openbare fondse en noodsaaklike dienste op die spel is nie.”
Ellerbeck sluit af: “Die herstel van munisipaliteite vereis ’n hernude verbintenis tot grondwetlike waardes. Deursigtigheid, aanspreeklikheid en bekwame instellings is noodsaaklik. Bowenal moet die wet onpartydig en konsekwent toegepas word.”
Die Stigting doen ’n beroep op die regering om daadwerklik op te tree om bestaande wette af te dwing, grondwetlike bestuur te herstel en die publiek se vertroue in plaaslike regering te herwin.
EINDE
FW DE KLERK STIGTING BEKLEMTOON DIE VERBAND TUSSEN JOU STEM EN JOU BEURSIE
Die manier waarop openbare geld bestuur word, het ’n direkte uitwerking op huishoudings se finansies, veral wanneer gebrekkige dienste inwoners dwing om weer vir alternatiewe te betaal. Die FW de Klerk Stigting se “Your Vote. Your Wallet.”-infografika beklemtoon die verband tussen ingeligte stemkeuses, verantwoordbare regering en die alledaagse koste van dienslewering. Suid-Afrikaners word aangemoedig om verder as verkiesingsbeloftes te kyk, munisipale prestasie krities te beoordeel en ná die uitbring van hul stemme betrokke te bly.
FW DE KLERK STIGTING DOEN ’N BEROEP OP DEURSIGTIGE MUNISIPALE HERSTELPLANNE TE MIDDE VAN R400 MILJARD AGTERSTAND IN WATERINFRASTRUKTUUR
Suid-Afrika staar ’n geraamde agterstand van R400 miljard in die gesig om verouderde waterinfrastruktuur by 107 waterdiensowerhede te herstel en op te gradeer. Die FW de Klerk Stigting doen ’n beroep op deursigtige, munisipaliteitspesifieke herstelplanne met duidelike sperdatums, meetbare mylpale en verantwoordbare owerhede. Betroubare toegang tot water is ’n grondwetlike reg, en infrastruktuurbesteding moet tot meetbare verbeterings in dienslewering lei.
WAARSKUWINGSTEKEN: GEEN GELEENTHEID VIR OPENBARE KOMMENTAAR OP DIE FINALE WEERGAWE VAN DIE VERKIESINGSREGULASIES NIE
Die FW de Klerk Stigting is bekommerd oor ’n verandering wat in die finale Regulasies op Munisipale Verkiesings aangebring was sonder dat dit in die konsepweergawe vir openbare kommentaar verskyn het. Volgens die Stigting wek die invoeging van ’n vereiste dat verkiesingsbesware deur ’n beëdigde verklaring vergesel moet word, ernstige vrae oor sinvolle openbare deelname, deursigtigheid in die verkiesingsproses en die nakoming van die Konstitusionele Hof se beginsels rakende wysigings wat ná die openbare deelnameproses aangebring word.