Suid-Afrika se waterkrisis word dikwels beskryf as ’n mislukking in dienslewering. Dit is wel so, maar dit is ook ’n meetbare ekonomiese verlies. Dit kos die staat miljarde, dit kos munisipaliteite nog miljarde, en dit kos gewone burgers geld wat hulle eenvoudig nie kan bekostig nie. Artikel 27(1)(b) van die Grondwet waarborg aan elkeen die reg op toegang tot voldoende water, terwyl artikel 27(2) vereis dat die staat redelike maatreëls moet tref om hierdie reg te verwesenlik. Artikel 152(1)(b) bepaal dat munisipaliteite dienste op ’n volhoubare wyse moet lewer, artikel 195 vereis ’n doeltreffende en verantwoordbare openbare administrasie, en die Waterdienste-wet van 1997 versterk hierdie verpligtinge.

Suid-Afrika verloor na raming R9,9 miljard per jaar weens nie-inkomstewater – dit is behandelde water wat verlore gaan as gevolg van lekkasies, diefstal, meetfoute en ander ondoeltreffendhede voordat enige inkomste ingevorder kan word. Die Nasionale Water- en Sanitasie-meesterplan waarsku dat munisipaliteite jaarliks sowat 1 660 miljoen kubieke meter water verloor, en dat ongeveer R33 miljard ekstra per jaar oor ’n tydperk van tien jaar nodig sal wees om watervoorsiening te beveilig. Ander ramings plaas die breër jaarlikse behoefte om infrastruktuur te herstel en in stand te hou op ongeveer R90 miljard per jaar vir die volgende dekade. Dit is nie bloot abstrakte syfers nie. Dit weerspieël ’n land wat toegelaat het dat gewone instandhouding ’n groeiende aanspreeklikheid word.

Die las verskuif dan na plaaslike regering, waar die krisis sigbaar word in begrotings, skuldvlakke en noodverkrygings. Johannesburg illustreer die probleem besonder duidelik. ’n ISS-ontleding wat hierdie maand gepubliseer is, toon dat die stad se nie-inkomstewater op 44,8% staan, wat beteken dat slegs 55,2% van potensiële waterinkomste gefaktureer en ingevorder word. Die gevolg is ’n jaarlikse tekort van bykans R7 miljard. Dit verswak die stad se vermoë om infrastruktuur te herstel, faktureringstelsels te verbeter en afvalwaterbehandelingsaanlegte weer op standaard te bring.

Maar die grootste koste is nie altyd dié wat in openbare rekeninge verskyn nie. Dit is wat uit die sak van die gewone burger verdwyn. Gesinne word gedwing om gebottelde water te koop, informele verskaffers te betaal, jojo-tenks te installeer, drukpompe aan te bring, skade te herstel wat deur onderbroke watertoevoer veroorsaak is, vervoerkoste te betaal om water te gaan haal, en werksure te verloor terwyl hulle in rye moet staan. In armer gemeenskappe is hierdie uitgawes veral swaar, juis omdat dit in kontant, in tyd en in verlore geleenthede betaal word. Diegene met die minste middele betaal dikwels die hoogste werklike prys vir munisipale mislukking. In Adams Mission in eThekwini is berig dat inwoners tot soveel as 15 keer die amptelike tarief betaal het vir water wat onwettig uit tenkwaens verkoop is. Munisipaliteite in Gauteng het na bewering R2,37 miljard oor vyf jaar aan watertenkwa-dienste bestee.

Dit is waar grondwetlike ontleding noodsaaklik word. Artikel 27 word nie nagekom deur sporadiese tenkwa-aflewerings in gebiede waar formele voorsieningsnetwerke reeds maande of selfs jare lank faal nie. Artikel 152 se vereiste word nie vervul wanneer noodverkryging ’n permanente bedryfsmodel word nie. Artikel 195 word nie eerbiedig waar miljarde verlore gaan weens lekkasies, verwaarlosing, onreëlmatige verkryging of kriminele winsbejag nie. Die huidige patroon dui op ’n gelaagde grondwetlike mislukking oor al drie sfere van regering – nasionaal, provinsiaal en plaaslik. Die probleem lê nie by die reg nie, maar by die uitvoering en afdwinging daarvan.

’n Ernstige reaksie moet by instandhouding begin. Kaapstad se ervaring tydens en ná Day Zero het getoon dat drukbestuur tot 70 miljoen liter water per dag kan bespaar. Dit het bevestig dat die vermindering van verliese dikwels goedkoper en vinniger is as om nuwe watervoorsiening van vooraf te bou. Phnom Penh het nie-inkomstewater van meer as 70% tot ongeveer 6% verminder deur bestuurs­hervorming, akkurate meting en streng anti-korrupsie-maatreëls. Windhoek het bewys dat die hergebruik van behandelde afvalwater ’n stabiele deel van stedelike watervoorsiening kan vorm, terwyl Israel toon hoe volhoubare watersekerheid op lang termyn lyk wanneer hergebruik, ontsouting en nasionale beplanning op groot skaal met mekaar belyn word. Die hervormingsagenda is duidelik: verminder nie-inkomstewater doelgerig, professionaliseer munisipale wateradministrasie, oudit tenkwakontrakte deeglik, gebruik artikel 139-ingrypings waar munisipaliteite faal, brei hergebruik en grondwaterontwikkeling uit, en dring daarop aan dat elke rand wat aan water bestee word, van begroting tot uitkoms naspeurbaar is.

Op nasionale vlak is die krisis ’n rem op ekonomiese groei. Op munisipale vlak beteken dit verlore inkomste en stygende nooduitgawes. Vir die gewone burger beteken dit minder geld aan die einde van die maand en minder vertroue in die staat. Die regering se verpligting is nie om hierdie koste te verduidelik nie. Dit is om dit te beëindig. Sonder uitstel.