Die departement se Konsepregulasies poog om die Minister se vorige algemene sleutelprestasieaanwysers van 2001 op te dateer en sleutelprestasieareas in te stel. Sleutelprestasieareas bepaal die breë fokusareas waaraan ’n munisipaliteit moet werk, terwyl sleutelprestasieaanwysers die spesifieke, meetbare teikens is wat gebruik word om te beoordeel hoe goed die munisipaliteit binne elke area presteer.

Soos hieronder verduidelik word, is sommige dele van die Konsepregulasies egter onwettig, terwyl ander noodsaaklike grondwetlike beginsels mis.

Minister Moet Wettig Optree

Die wet laat die Minister toe om algemene sleutelprestasieaanwysers vas te stel, maar slegs deur middel van regulasies. Regulasies moet aan ’n openbaredeelnameproses onderwerp word waarin die publiek die geleentheid kry om daarop kommentaar te lewer. Sulke regulasies moet ook aan die Parlement voorgelê word voordat dit in werking tree. Dit is belangrike waarborge wat deelnemende demokrasie moontlik maak en wat deursigtigheid en aanspreeklikheid beskerm.

Die nuwe Konsepregulasies laat die Minister egter toe om sleutelprestasieaanwysers te publiseer deur bloot ’n kennisgewing in die Staatskoerant uit te reik, sonder parlementêre toesig óf openbare insette. Dit sou ’n enkele politikus in staat stel om landwye prestasie reëls vir alle munisipaliteite vas te stel sonder om die publiek, die Parlement óf selfs die provinsies te raadpleeg. Die Stigting het aangevoer dat dit ongrondwetlik en ongeldig is, omdat die wet die Minister nié bemagtig om enige sleutelprestasieaanwysers deur middel vans blote kennisgewing uit te reik nie.

Ontbrekende Grondwetlike Waardes

Die Stigting voer verder aan dat die voorgestelde sleutelprestasieareas kern grondwetlike waardes en pligte uitsluit wat enige prestasie-stelsel behoort te onderlê. Dit is aanspreeklikheid, responsiwiteit, openheid en deursigtigheid, professionele etiek en integriteit. En die doeltreffende, ekonomiese en effektiewe gebruik van hulpbronne. Hierdie waardes is die ruggraat van goeie regering en moet die boustene van munisipaliteite se sleutelprestasieareas en sleutelprestasieaanwysers vorm.

Die voorbeeld van Ugu Distriksmunisipaliteit, KwaZulu-Natal, toon die impak van swak gedefinieerde sleutelprestasieaanwysers in die praktyk. Die gevallestudie, geïdentifiseer in die Ouditeur-Generaal se verslag, het betrekking op ’n sleutelprestasieaanwyser wat bedoel was om die bou van ’n beton opgaardam te monitor. Die sleutelprestasieaanwysers het egter verwys na die “aantal gekoppelde huishoudings”, wat niks met die bouvordering van die opgaardam te doen gehad het nie. As gevolg van hierdie swak gedefinieerde sleutelprestasieaanwysers was die teikens nutteloos om te monitor of die opgaardam betyds voltooi sou word of nie. Die plaaslike gemeenskap was vir weke sonder water. Dit was só erg dat sommige skole moes sluit en duisende kinders nie skool toe kon gaan nie. Sonder duidelike maatstawwe kan die munisipaliteit nie probleme vroeg identifiseer en vinnig reageer nie, wat die inploffing van dienslewering vererger en inwoners benadeel.

Dít is waarom prestasiemonitering op openbare deelname, aanspreeklikheid en responsiwiteit gegrond moet wees. Gemeenskappe behoort ’n sê te hê oor hoe hul munisipaliteit sukses meet. ‘n Geleentheid om uit te wys dat die aantal gekoppelde huishoudings nie meet hoe die bou van ‘n opgaardam vorder nie. Gemeenskappe behoort ook ‘n geleentheid te hê om hulle bekommernisse te opper. Byvoorbeeld tydens ’n wyk se gemeenskapsvergadering oor die vordering van die bou van die opgaardam, moet daar ’n plig wees om terug te rapporteer, op te tree en resultate te toon.

Die Stigting se Praktiese Oplossings

Die Stigting se voorlegging bied gedetailleerde, werkbare oplossings wat realisties munisipale dienslewering kan verbeter:

1. Sleutelprestasieaanwysers Moet op Grondwetlike Waardes Gegrond Wees

Grondwetlike waardes en pligte moet die “boustene” wees waarvolgens prestasie gemeet word. Die Stigting het die volgende vyf kernboustene voorgestel: Aanspreeklikheid, responsiwiteit, openheid, professionele etiek en integriteit, en die doeltreffende, ekonomiese en effektiewe gebruik van hulpbronne. Hierdie waardes moet uitdruklik beide sleutelprestasieareas en sleutelprestasieaanwysers vorm.

2. Gebruik sleutelprestasieaanwysers Wat Gemeenskappe Self Kan Sien en Toets

Die Stigting het sleutelprestasieaanwysers voorgestel wat gemeenskappe self in hul alledaagse lewens kan verifieer. Byvoorbeeld:

• Tyd om foute te herstel: As ’n waterlek gerapporteer word, kan die sleutelprestasieaanwysers vereis dat herstel binne ’n vaste tyd, soos 48 uur, plaasvind.
• Diensleweringskonsekwentheid: Vir hoeveel weke het rommelverwydering nie volgens skedule plaasgevind nie?
• Finansiële aanspreeklikheid: Het die munisipaliteit ’n skoon oudit ontvang? Is amptenare gedissiplineer vir onreëlmatige besteding?
• Openbare deelname: Hoeveel raadslede is opgelei om die gemeenskap op betekenisvolle wyse te betrek?
• Openheid van inligting: Word begrotings, prestasieverslae en tenders in intyds aanlyn gepubliseer?

Hierdie sleutelprestasieaanwysers is meetbaar, deursigtig en van belang in gemeenskappe se daaglikse lewens.

3. Munisipaliteite Moet Duidelike Aanspreeklikheidslyne Hê

Die Stigting beveel ook aan dat sleutelprestasieaanwysers direk aan elke vlak van personeel gekoppel moet word – van die munisipale bestuurder af tot by senior bestuurders en dan tot heel onder na die laer-vlak personeel. Sulke afwaarts‑gekoppelde sleutelprestasieaanwysers sal ’n kanaal van aanspreeklikheid skep van topbestuur tot by die werker wat gebarste pype moet herstel. Wanneer almal weet wie waarvoor verantwoordelik is, word aanspreeklikheid duideliker en word gevolgebestuur makliker toegepas.

4. Gemeenskapsverifikasie van Munisipale Eise

Die Stigting stel voor dat gemeenskapsterugvoervergaderings gebruik word om munisipale eise te verifieer. Byvoorbeeld, ’n wyksraadslid wat ’n gemeenskapsvergadering vir sy/haar wyk hou, sal vinnig weet of die slaggate wat die munisipaliteit beweer dit herstel het, werklik herstel is en of die gemeenskap wel toegang tot water het. Dit bemagtig gemeenskappe om hul munisipale regering aanspreeklik te hou en verbeter die kwaliteit van data.

Finale Aanbevelings

Die Stigting het vir twee kern wysigings aan die Konsepregulasies gevra, naamlik dat:

1. Die sleutelprestasieaanwysers in regulasies gepubliseer moet word en nie net in ’n blote kennisgewing nie. Dit sal verseker dat grondwetlike prosesse (openbare insette en parlementêre toesig) gevolg word.
2. Die sleutelprestasieaanwysers gegrond moet word op grondwetlike waardes en pligte, sodat onder meer aanspreeklikheid, openheid en responsiwiteit die grondslag van munisipale prestasiebestuur word.

Ten slotte

Suid-Afrikaners verdien munisipaliteite wat skoon water lewer, rommel verwyder, paaie herstel, geld eerlik bestuur en inwoners by besluite betrek. Die Stigting se vertoë bied ’n padkaart vir die prestasiebestuur van munisipaliteite om te help verseker dat dit ’n werklikheid word. Dit doen ’n beroep vir deursigtige, grondwetlike, gemeenskapsgesentreerde prestasiereëls wat plaaslike regering werklik aanspreeklik maak. Indien dit geïmplementeer word, kan hierdie voorstelle sukkelende munisipaliteite verander in die responsiewe, etiese en effektiewe instellings wat ons Grondwet vereis en ons gemeenskappe dringend nodig het.