Uitgereik deur Lusanda Mahkuntsu namens die FW de Klerk Stigting op 07/10/2026

Inleiding

Die reg op toegang tot geskikte behuising is grondwetlik verskans in Suid-Afrika. Tog het dit wêreldwyd ’n uitdaging geword om veilige en bekostigbare behuising te vind. Dit geld veral namate meer mense na stedelike gebiede verhuis op soek na werk, onderwys en beter geleenthede. Soos stede groei, neem die vraag na behuising voortdurend toe. Terselfdertyd bly die koste van stedelike behuising in Suid-Afrika se metropole styg. Baie gesinne sukkel om ’n ordentlike woonplek te vind en staar uitsetting in die gesig. Die VN-Habitat Wêreldstedeverslag 2026 verklaar dat daar wêreldwyd ’n bekostigbare behuisingskrisis bestaan.

Internasionale reg en behuising

Behuising gaan oor meer as bloot ’n dak oor jou kop. ’n Veilige en sekere huis bied mense stabiliteit. Dit ondersteun hul gesondheid, gesinslewe en toegang tot werk, skole en ander noodsaaklike dienste. Om hierdie rede erken internasionale reg behuising as ’n basiese mensereg. Artikel 25 van die Universele Verklaring van Menseregte en Artikel 11 van die Internasionale Verdrag oor Ekonomiese, Sosiale en Kulturele Regte erken albei die reg op voldoende behuising. Hierdie instrumente beklemtoon dat behuising op ’n wyse beplan moet word wat mense in staat stel om met waardigheid te leef en ten volle aan die samelewing deel te neem.

Hoewel baie lande die reg op behuising erken, beskerm of voorsien hulle dit nie almal op dieselfde wyse nie. Sommige plaas groter klem op die beskerming van individuele regte, terwyl ander op beplanning en ontwikkeling fokus. Hierdie artikel vergelyk Suid-Afrika en Turkye om te toon hoe hierdie verskillende benaderings mense wat in stede woon, raak. Dit ondersoek ook wat Suid-Afrika uit Turkye se behuisingsbeleid kan leer terwyl dit voortgaan om die regte van sy mense te beskerm.

Suid-Afrika

Gedurende apartheid het wette soos Wet op Groepsgebiede, 1966 baie Swart-, Kleurling- en Asiatiese Suid-Afrikaners uit goed geleë gebiede verdryf. Toe demokrasie in 1994 begin het, het die Grondwet erken dat toegang tot behuising noodsaaklik is en verbied dit uitdruklik uitsettings sonder ’n hofbevel of wette wat arbitrêre uitsettings toelaat.

Artikel 26 van die Grondwet bepaal dat elkeen die reg het op toegang tot geskikte behuising. Dit bepaal ook dat die regering redelike stappe moet doen, met gebruikmaking van die beskikbare hulpbronne, om meer mense oor tyd toegang tot behuising te gee. Dit beteken dat behuising méér is as bloot regeringsbeleid. Dit is ’n afdwingbare grondwetlike reg wat mense die howe kan versoek om te beskerm.

Die Konstitusionele Hof het ook ’n belangrike rol gespeel in die beskerming van hierdie reg. In Government of the Republic of South Africa v Grootboom het die Konstitusionele Hof bevind dat die regering se behuisingsprogram nie genoeg gedoen het om mense wat in haglike omstandighede leef, te help nie. Die hof het beslis dat behuisingsbeleide ook voorsiening moet maak vir mense wat in desperate omstandighede leef. Dit het beslis dat behuisingsbeleide ook voorsiening moet maak vir mense met dringende behoeftes, insluitend dié wat in informele nedersettings woon.

Die Hof het hierdie benadering bevestig in City of Johannesburg Metropolitan Municipality v Blue Moonlight Properties (Pty) Ltd. Dit het beslis dat munisipaliteite noodbehuising moet voorsien, nie net aan hawelose mense nie, maar ook aan mense wat van private eiendom uitgesit word. Die Hof het verder gesê dat regerings behoorlik moet beplan en begroot sodat meer mense met verloop van tyd toegang tot ordentlike behuising kan verkry.

Hierdie hofuitsprake het die wyse waarop die regering behuising benader, gevorm. Vandag gebruik Suid-Afrika verskeie programme om toegang tot behuising te verbeter. Dit sluit in Huise van die Heropbou- en Ontwikkelingsprogram (“HOP”) vir lae-inkomstehuishoudings, die Eerste Huis Finansiering-program (“FHF”), voorheen bekend as die Finansieel Gekoppelde Individuele Subsidieprogram (“FLISP”), en programme wat informele nedersettings opgradeer deur paaie, water, sanitasie en elektrisiteit te verbeter. Die regering voorsien ook tydelike behuising aan mense wat hul huise weens uitsettings, brande, vloede of ander rampe verloor.

Hierdie programme het sedert 1994 miljoene Suid-Afrikaners gehelp. Nietemin groei die vraag na behuising steeds vinniger as wat nuwe huise gebou kan word. Baie mense woon steeds in informele nedersettings sonder betroubare basiese dienste. Ander bly vir baie jare op behuisingswaglyste. Vinnige verstedeliking, beperkte openbare befondsing, stygende boukoste en vertragings in behuisingsprojekte maak dit moeilik vir regerings om tred te hou met die vraag.

Ten spyte van hierdie uitdagings bly Suid-Afrika se benadering anders as dié van baie ander lande. Behuising word nie bloot as ’n ontwikkelingsprojek beskou nie. Dit word erken as ’n grondwetlike reg wat verbind is aan menswaardigheid en gelykheid. Voordat mense uit hul huise verwyder kan word, moet die regering hul omstandighede oorweeg, met geaffekteerde gemeenskappe in gesprek tree en, waar nodig, geskikte alternatiewe akkommodasie voorsien. Dit plaas mense, eerder as geboue, in die middelpunt van Suid-Afrika se behuisingstelsel.

Turkye

Soos Suid-Afrika, erken Turkye dat behuising belangrik is. Dit volg egter ’n ander benadering. In plaas daarvan om behuising te behandel as ’n reg wat mense gewoonlik deur die howe kan afdwing, plaas Turkye groter klem op beplanning, ontwikkeling en die verhoging van die aanbod van behuising.

Die Turkse Grondwet ondersteun hierdie benadering. Artikel 56 bepaal dat “elkeen die reg het om in ’n gesonde en gebalanseerde omgewing te leef.” Artikel 57 bepaal dat die regering “maatreëls sal tref om in die behuisingsbehoefte te voorsien binne die raamwerk van ’n plan.” Hierdie bepalings erken die belangrikheid van behuising, maar gee nie aan mense dieselfde vlak van regsbeskerming as wat Suid-Afrika se Grondwet bied nie, omdat Turkye se Grondwet nie behuising as ’n individueel afdwingbare sosio-ekonomiese reg vestig nie. In plaas daarvan word behuising hoofsaaklik beskou as ’n staatsverantwoordelikheid wat deur stedelike beplanning en ontwikkeling verwesenlik moet word. Hierdie grondwetlike struktuur verleen aan die Staat ’n wye diskresie om te bepaal hoe behuisingsbehoeftes aangespreek word en beperk die vermoë van individue om behuisingsuitkomste uitsluitlik op menseregte-gronde te betwis.

In die praktyk fokus Turkye op die bou van groot getalle huise. Dit doen dit hoofsaaklik deur die Behuisingsontwikkelingsadministrasie, bekend as TOKİ. Hierdie regeringsagentskap beplan en bou behuisingsprojekte regoor die land. Dit werk saam met munisipaliteite om nuwe woonbuurte te ontwikkel, bekostigbare behuising te voorsien en ouer geboue te vervang wat nie meer veilig is nie. TOKİ het ook ’n groot rol gespeel in die herbou van huise ná verwoestende aardbewings, insluitend dié wat Suid-Turkye in 2023 getref het. Hierdie benadering het Turkye gehelp om die aantal beskikbare huise te verhoog, stedelike gebiede te vernuwe en grootskaalse heropbou ná natuurrampe moontlik te maak.

Wat Suid-Afrika van Turkye kan leer

Suid-Afrika kan leer uit Turkye se vermoë om behuising op groot skaal te beplan en te lewer. Deur TOKİ het Turkye meer as ’n miljoen huise gebou en vinnig gereageer op groeiende vraag en natuurrampe. Dit toon die waarde van langtermynbeplanning en sterk koördinering tussen verskillende vlakke van regering.

Terselfdertyd behoort Suid-Afrika nie uit die oog te verloor wat sy benadering uniek maak nie. Die Grondwet beskerm mense teen onregverdige uitsettings en gee hulle die reg om regeringsbesluite wat hul huise raak, te betwis. Soos Suid-Afrika werk om sy behuisingsagterstand te verminder, behoort dit vinniger behuisingslewering te kombineer met sterk beskerming van mense se regte. Die bou van meer huise en die beskerming van menswaardigheid behoort hand aan hand te gaan.

Ten slotte

Suid-Afrika en Turkye erken albei dat behuising belangrik is, maar hulle het verskillende maniere gekies om dit aan te spreek. Suid-Afrika se Grondwet plaas menswaardigheid en die reg op behuising in die middelpunt van regeringsbesluitneming. Turkye het gefokus op grootskaalse behuisingsontwikkeling en stedelike vernuwing om aan groeiende vraag te voldoen.

Beide benaderings bied waardevolle lesse. Turkye toon die belangrikheid van sterk beplanning en die lewering van behuising op groot skaal. Suid-Afrika toon dat ontwikkeling nooit ten koste van mense se regte en waardigheid moet geskied nie. Namate stede aanhou groei, moet regerings meer doen as om huise te bou. Hulle moet gemeenskappe bou waar mense veilig kan leef, toegang tot geleenthede kan verkry en ’n beter lewensgehalte kan geniet.