Daar is ’n stuk grond in Seepunt wat Suid-Afrika pas ’n les in grondwetlikheid geleer het. Vir meer as ’n dekade was die ou Tafelberg-skoolterrein die middelpunt van ’n stryd tussen twee oënskynlik redelike standpunte. Dit is dat die regering mag verkoop wat hy besit en dat sekere grond, grondwetlik gesproke, te belangrik is om soos enige ander bate verkoop te word.

Op 2 Julie 2026 het die Konstitusionele Hof daardie stryd besleg. In ’n eenparige uitspraak, geskryf deur Regter Mhlantla, het die Hof die Wes-Kaapse regering se 2015-verkoop van die Tafelberg-eiendom onwettig verklaar, die Hoogste Hof van Appèl se 2024-uitspraak wat die verkoop goedgekeur het, tersyde gestel, en die provinsie en die Stad Kaapstad gelas om terug te rapporteer oor hoe hulle beoog om bekostigbare behuising in die Kaapstadse middestad en Seepunt te lewer.

Die agtergrond is belangrik. Die Tafelberg-terrein, waar daar vroeër ’n remediërende skool was, is naby werksgeleenthede, vervoer, skole en hospitale geleë, in een van Kaapstad se voorstede met die meeste geleenthede. In 2015 het die provinsie die terrein vir R135 miljoen aan ’n privaatskool verkoop, nadat sy eie amptenare van Menslike Nedersettings vroeër aangedui het dat die grond vir maatskaplike behuising nodig was.

Aktiviste, gelei deur Reclaim the City en Ndifuna Ukwazi, het aangevoer dat dit ruimtelike apartheid was wat deur ’n eiendomstransaksie voortgesit word. Die Hooggeregshof het in 2020 met hulle saamgestem. Die Hoogste Hof van Appèl het in 2024 verskil en bevind dat nóg die Grondwet nóg behuisingswetgewing van die regering vereis om behuising by ’n spesifieke adres te bou.

Die Konstitusionele Hof het nou daardie redenasie heeltemal verwerp. Sy kernbevinding is opvallend eenvoudig. Dit is waar bekostigbare behuising gebou word, maak net soveel saak as of dit enigsins gebou word.

Dit is die goue draad wat deur hierdie uitspraak loop. Dit behoort ook deur elke munisipale en provinsiale grondbesluit ná hierdie uitspraak te loop. Artikel 26 van die Grondwet vereis nie bloot dat die regering dakke oor mense se koppe sit nie. Dit vereis die geleidelike verwesenliking van toegang tot voldoende behuising, en die Konstitusionele Hof het nou bevestig dat ligging nie bloot ’n bysaak by hierdie reg is nie, maar deel vorm van die inhoud daarvan.

’n Huis vier uur van iemand se werk af, met taxikoste wat die huishouding nie kan bekostig nie, is ’n wesenlik swakker verwesenliking van artikel 26 as ’n huis naby ’n treinstasie. Artikel 25, wat so dikwels verdedigend deur grondeienaars aangevoer word, werk in hierdie geval eintlik ook in die ander rigting: Dit erken grondhervorming en billike toegang tot grond uitdruklik as deel van die openbare belang, en verplig die staat om redelike maatreëls te tref om die rasse-ontneming van die verlede reg te stel.

Saam gelees, laat artikels 25 en 26 nie bloot ruimtelike regstelling toe nie. Hulle vereis dat die staat, veral waar hy goed geleë openbare grond besit, redelike, deursigtige en behoorlik beplande maatreëls tref om daardie regstelling ’n werklikheid te maak.

SPLUMA, die Wet op Ruimtelike Beplanning en Grondgebruikbestuur van 2013, is ook hier belangrik omdat dit hierdie grondwetlike plig in praktiese beplanningstaal omsit. Die Wet vereis dat ruimtelike beplanning ruimtelike geregtigheid bevorder, vorige ruimtelike en ontwikkelingswanbalanse regstel, en munisipaliteite deur middel van ruimtelike ontwikkelingsraamwerke rig.

In gewone Afrikaans: munisipaliteite mag nie beplan asof apartheid se kaart eenvoudig verdwyn het nie. Hul grondgebruikbesluite moet eerder help om daardie kaart ongedaan te maak.

Maar die Stigting se standpunt is nie, en moet nooit verwar word met, ’n argument dat staatsgrond nooit verkoop mag word nie, of dat markwaarde irrelevant is nie. Dit is nie wat die Konstitusionele Hof gesê het nie. Wat die Hof in wese gesê het, is dat die regering nie goed geleë openbare grond as ’n gewone kommersiële bate kan behandel wanneer daardie grond ook ’n instrument is om apartheid se geografie ongedaan te maak nie.

Die Wes-Kaap se eie regulasies kragtens die Wet op Grondadministrasie van 1995 het openbare deelname eers toegelaat nadat ’n vervreemdingskontrak reeds onderteken is. Dit is nie deelname nie. Dit is bloot kennisgewing. ’n Publiek wat genooi word om kommentaar te lewer op ’n besluit wat reeds geneem is, oefen nie werklik die regte uit wat deur artikels 32 en 33 van die Grondwet gewaarborg word nie, naamlik toegang tot inligting en regverdige administratiewe optrede. Só ’n publiek word bloot deur die proses bestuur.

Die Hof se aandrang dat konsultasie moet plaasvind terwyl opsies nog werklik oop is, is in waarheid niks meer nie as ’n herbevestiging van wat artikel 195 reeds van openbare administrasie vereis: deursigtigheid, verantwoordbaarheid en responsiwiteit wat werklik betekenis het.

Dit is direk relevant in die aanloop tot die plaaslike regeringsverkiesings op 4 November. Artikels 152 en 153 vereis dat elke munisipaliteit sy beplanning, begroting en batebestuur rondom die basiese behoeftes en ontwikkeling van sy gemeenskap moet struktureer, nie bloot rondom die bod wat die hoogste prys behaal nie.

Kiesers behoort hul plaaslike kandidate ’n reguit vraag te vra: Weet u munisipaliteit watter grond hy besit, waar dit geleë is, en of die grond se grondwetlike waarde beoordeel is voordat dit vir verkoop geoormerk is? Die meeste sal dit nie kan antwoord nie. Ná Tafelberg sal hulle dit toenemend móét kan doen.

Niks hiervan regverdig arbitrêre staatsmag oor eiendom nie. Onteiening vereis steeds ’n algemeen geldende regsvoorskrif en regverdige en billike vergoeding, presies soos artikel 25 bepaal. Maar die vervreemding van grond wat die staat reeds besit, is ’n ander saak. Dit is nou bo ernstige twyfel dat grondwetlike rentmeesterskap, en nie maksimum korttermyninkomste nie, daardie besluite moet rig.

Die regering verraai nie grondwetlikheid wanneer hy goed geleë openbare grond gebruik om stedelike insluiting te bevorder nie. Hy verraai grondwetlikheid wanneer hy daardie grond arbitrêr, ondeursigtig, of sonder ’n publiek wat werklik vooraf aangehoor is, van die hand sit voordat die ink droog is.

Tafelberg het nooit net oor Seepunt gegaan nie. Dit is ’n boodskap aan elke munisipaliteit wat grond naby ’n treinspoor, hospitaal of skool besit: daardie grond is nie bloot joune om te verkoop nie. In ’n baie werklike grondwetlike sin behoort dit aan die onvoltooide werk om apartheid se kaart ongedaan te maak.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: Ruimtelike Apartheid: Die Onsigsbare Mure Wat aan Suid-Afrika se Jeug Gestalte Gee – https://fwdeklerk.org/spatial-segregation-the-invisible-walls-shaping-south-africas-youth/