Suid-Afrika berei voor vir die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 op 4 November. In hierdie stadium is een ding duidelik: Die Verkiesingskommissie administreer nie verkiesings asof burgers steeds in ’n demokrasie leef wat net op papier funksioneer nie. Die OVK brei aanlynregistrasie, mobiele hulpmiddels, WhatsApp-ondersteuning, ’n veeltalige kontaksentrum, KI-ondersteunde kiesersinligting, mediabronne en die Atlas van Resultate uit. ’n Kieser kan registrasiebesonderhede nagaan, ’n adres opdateer, ’n stemlokaal vind en toegang tot verkiesingsinligting kry met baie meer gemak as voorheen.

Dit moet verwelkom word. ’n Moderne demokrasie moet dit makliker, nie moeiliker nie, maak vir burgers om deel te neem. Maar sodra ’n burger vir ’n munisipale raad gestem het, verander die prentjie. Dieselfde persoon wat verkiesingsinligting op ’n foon kan raadpleeg, kan sukkel om vas te stel of ’n munisipaliteit diensleweringsteikens haal, infrastruktuur herstel, volgens sy begroting bestee, op klagtes reageer of ouditbevindinge regstel. Suid-Afrika moderniseer dus die stemproses vinniger as wat dit die proses moderniseer waardeur munisipaliteite tot verantwoording geroep word.

Wat het die OVK vir ons gewys?

Die OVK se modernisering is belangrik omdat dit kiesers behandel as burgers met ’n reg op toeganklike inligting. Sy hulpmiddels gaan nie bloot oor gerief nie. Dit gaan oor vertroue. Dit wys dat openbare instellings tegnologie kan gebruik om duidelik te kommunikeer, verwarring te verminder en demokratiese deelname makliker te maak.

Dit is nie ’n geringe punt nie. Plaaslike regeringsverkiesings vereis dat mense weet waar hulle geregistreer is, waar hulle moet stem en hoe hul stem binne wyk- en proporsionele verteenwoordigingstelsels inpas. In plaaslike verkiesings kan foute met registrasie en stemdistrikte direk bepaal of ’n persoon kan stem waar hy of sy woon. Die OVK se benadering erken hierdie werklikheid. Dit gee burgers verskeie maniere om na te gaan, navraag te doen, te bevestig en op te tree.

Nou moet dieselfde standaard ná die verkiesing geld. As burgers duidelike inligting verdien voordat hulle stem, verdien hulle duidelike inligting nadat hulle gestem het. Demokrasie kan nie modern by die stembus wees, maar ná die stembus ondeursigtig bly nie.

Wat gebeur ná die verkiesing?

Dit is waar die gaping in munisipale aanspreeklikheid ernstig raak. Die Ouditeur-generaal se jongste uitkomste vir plaaslike regering toon dat slegs 39 munisipaliteite, oftewel 15%, in 2024/25 skoon oudits behaal het. Nog meer kommerwekkend is dat 123 munisipaliteite wesenlike bevindinge gehad het oor die bruikbaarheid en betroubaarheid van die inligting in hul prestasieverslae. Sonder ouditkorreksies sou slegs 27% van die prestasieverslae bruikbaar en betroubaar vir toesig gewees het.

In gewone taal beteken dit dat baie munisipaliteite nie aan rade, inwoners of toesighoudende liggame ’n betroubare beeld gee van wat werklik gelewer word nie. ’n Prestasieverslag behoort aan die publiek te wys of die munisipaliteit gedoen het wat hy beloof het om te doen. Dit behoort te wys of paaie herstel is, waterprojekte gevorder het, vullis verwyder is, begrotings nagekom is en tekortkominge reggestel is. As daardie inligting onbetroubaar is, word aanspreeklikheid blote raaiwerk.

Die probleem is egter nie dat munisipaliteite geen verslagdoeningspligte het nie. Hulle het wel sulke pligte. Die Grondwet vereis dat plaaslike regering demokratiese en aanspreeklike regering aan plaaslike gemeenskappe moet bied. Dit vereis ook dat openbare administrasie aanspreeklik, responsief en deursigtig moet wees deur tydige, toeganklike en akkurate inligting te verskaf. Die Wet op Munisipale Stelsels van 2000 en die Wet op Munisipale Finansiële Bestuur van 2003 vereis eweneens dat munisipaliteite oor prestasie, finansies en regstellende stappe verslag doen.

Die probleem is dus nie ’n gebrek aan beginsels nie. Die probleem is dat te veel van hierdie beginsels nie op ’n eenvoudige, nuttige en tydige manier by gewone inwoners uitkom nie.

Waarom behoort dit vir gewone inwoners saak te maak?

Omdat munisipale aanspreeklikheid nie ’n abstrakte regskwessie is nie. Dit gaan oor die straatlig wat stukkend bly, die wateronderbreking wat nooit verduidelik word nie, die slaggat wat maande lank groter word, die vullis wat nie verwyder word nie en die klagte wat in ’n stelsel verdwyn sonder ’n verwysingsnommer of enige reaksie.

Wanneer inligting laat, verwarrend of onbetroubaar is, kan inwoners nie bepaal of ’n mislukking veroorsaak word deur ’n gebrek aan geld, swak beplanning, swak bestuur, korrupsie, vertragings deur kontrakteurs of politieke nalatigheid nie. En wanneer burgers nie die oorsaak van ’n mislukking kan raaksien nie, kan hulle nie behoorlik op ’n oplossing aandring nie.

Dit is ook waarom die FW de Klerk Stigting sy digitale plaaslike regeringsverkiesingshandboek, Wie se verantwoordelikheid is dit in elk geval?, bekendgestel het. Die doel van dié gids is om Suid-Afrikaners te help verstaan waarvoor plaaslike regering verantwoordelik is, waarom plaaslike verkiesings saak maak en hoe burgers meer betekenisvol kan deelneem. Maar burgeropvoeding moet met deursigtigheid van die regering gepaardgaan. Dit is nie genoeg om mense aan te moedig om deel te neem as die stelsel nie aan hulle bruikbare inligting verskaf nie.

Wat moet vóór 4 November verander?

Elke party en onafhanklike kandidaat wat munisipale mag wil verkry, moet hom of haar tot ’n eenvoudige standaard verbind: Maak munisipale prestasie deur die hele termyn vir die publiek sigbaar – nie net tydens verkiesingsveldtogte of in tegniese verslae nie.

Munisipaliteite behoort burgervriendelike kwartaallikse prestasiekaarte te publiseer wat diensleweringsteikens, begrotingsprestasie, infrastruktuurprojekte, klagtes wat ontvang en opgelos is, verkrygingsinligting en vordering met ouditaksieplanne uiteensit. Hierdie inligting moet aanlyn beskikbaar wees, maar ook deur wykskantore, biblioteke, gemeenskapsale en openbare vergaderings vir inwoners wat nie digitale toegang het nie.

Suid-Afrika moet ook beweeg in die rigting van gestandaardiseerde munisipale kontroleskerms. Nie elke munisipaliteit het dieselfde kapasiteit nie, maar die publiek behoort nie ’n ouditeur, regsgeleerde of munisipale finansiespesialis te hoef wees om te verstaan of ’n raad sy werk doen nie. ’n Inwoner behoort in eenvoudige terme te kan sien wat belowe is, wat gelewer is, wat misluk het en wat daaraan gedoen word.

Die staat weet dit reeds. Die hersiene konsepwitskrif oor plaaslike regering erken dat munisipale digitale transformasie gefragmenteerd en ongelyk is. Dit vra vir groter deursigtigheid, oop data en standaarde vir kontroleskerms. Dit is die regte rigting. Die toets is nou of hierdie idees sigbaar word in die alledaagse lewe van inwoners.

Plaaslike regering is die regeringsfeer naaste aan die mense. Dit is waar grondwetlike beloftes óf ervaar óf verbreek word. As Suid-Afrika moderne hulpmiddels kan ontwikkel om burgers te help registreer, stem en verkiesingsuitslae volg, kan dit ook moderne hulpmiddels ontwikkel om hulle te help om die rade wat hulle verkies, te monitor.

Die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 behoort dus nie net burgers te vra om op te staan, op te daag en te stem nie. Dit behoort ook van munisipaliteite te vereis om oop te maak, terugvoering te gee en rekenskap te doen.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: THE YOUTH HAVE REGISTERED. NOW GIVE THEM A REASON TO VOTE – https://fwdeklerk.org/the-youth-have-registered-now-give-them-a-reason-to-vote/