Die FW de Klerk Stigting neem kennis van die publikasie van die Hersiene Konsep-Witskrif oor Plaaslike Regering op 7 Mei 2026 en verwelkom die sentrale uitgangspunt daarvan: Suid-Afrika se munisipale krisis kan nie opgelos word deur bloot enkele mislukkings reg te stel nie. Dit vereis ’n grondwetlike hernuwing van die plaaslike regeringstelsel self.

Die Witskrif erken tereg dat plaaslike regering die plek is waar die Grondwet die direkste in mense se daaglikse lewens getoets word. ’n Waterstelsel wat in duie stort, ’n pad wat nie herstel word nie, ’n disfunksionele raad óf ’n gepolitiseerde administrasie is nie net bloot diensleweringsprobleme nie. Dit weerspieël ’n mislukking om werklike inhoud te gee aan die grondwetlike belofte van verantwoordbare regering, menswaardigheid en ’n responsiewe openbare administrasie.

Die voorstelle beweeg in daardie rigting. Die konsep poog om weg te beweeg van ’n rigiede “een-grootte skoen-pas-almal”-benadering deur gedifferensieerde magte en funksies voor te stel wat beter rekening hou met die werklike kapasiteit, omstandighede en prestasie van munisipaliteite. Die langtermynvoorkeur vir ’n enkelvlakstelsel van plaaslike regering is betekenisvol, maar vereis deeglike openbare debat en ondersoek. Die grondwetlike vraag is nie bloot watter struktuur netjieser op papier lyk nie, maar eerder watter stelsel gemeenskappe die beste dien, terwyl munisipale outonomie, demokratiese aanspreeklikheid en die beginsel dat hulpbronne verantwoordelikhede moet volg, beskerm word.

Die Stigting verwelkom ook die Witskrif se klem op professionele, gedepolitiseerde administrasies. Munisipaliteite kan nie behoorlik funksioneer waar aanstellings deur patronaatskap beïnvloed word, waar raadslede onregmatig by administrasie inmeng, of waar daar min gevolge vir swak bestuur en wanoptrede is nie. Die voorgestelde integriteitsmaatreëls, insluitend sterker beskerming teen korrupsie, leefstyloudits en duideliker reëls vir koalisieregering, spreek direk die behoefte aan skoon, stabiele en bekwame plaaslike regering aan.

Dit is in ooreenstemming met artikel 152 van die Grondwet, wat vereis dat munisipaliteite demokratiese en verantwoordbare regering moet verseker, volhoubare dienste moet lewer, sosiale en ekonomiese ontwikkeling moet bevorder, ’n veilige en gesonde omgewing moet ondersteun en gemeenskapsbetrokkenheid moet aanmoedig. Dit gee ook verdere uitvoering aan artikel 153, wat vereis dat munisipale beplanning en begroting op gemeenskappe se basiese behoeftes moet fokus, asook artikel 195, wat etiese, doeltreffende, deursigtige en verantwoordbare openbare administrasie vereis.

Tydens die FW de Klerk Stigting se onlangse Jaarlikse Konferensie oor Plaaslike Regeringsverkiesings het Minister Velenkosini Hlabisa gesê dat “plaaslike regering die fondament bly waarop die funksionering van die staat berus” en dat “as elke munisipaliteit werk, sal Suid-Afrika werk.” Die Witskrif gee nou beleidsinhoud aan daardie waarskuwing.

Christo van der Rheede, Uitvoerende Direkteur van die FW de Klerk Stigting, het gesê: “Die Grondwet moet nie net in howe, die Parlement of beleidsdokumente bestaan nie. Dit moet sigbaar wees in elke munisipaliteit – in skoon water, wettige rade, geloofwaardige begrotings en gemeenskappe wat as vennote eerder as bloot toeskouers behandel word.”

Die Stigting waarsku dat hervorming plaaslike demokrasie moet versterk en nie verswak nie. Artikels 151, 154, 155 en 156 van die Grondwet vereis munisipale outonomie, samewerkende regering, regmatige ondersteuning en duidelik omskrewe bevoegdhede. Hervorming moet daarom grondwetlik wees, nie net in doel nie, maar ook in die wyse waarop dit toegepas word.

Ismail Joosub, Bestuurder van Grondwetlike Bevordering by die FW de Klerk Stigting, het gesê: “Die sukses van hierdie Witskrif sal daarvan afhang of dit munisipale regering kan verander van ’n bron van openbare frustrasie na ’n bron van grondwetlike hernuwing.”

Die Stigting moedig volle openbare deelname aan voor die sperdatum van 28 Mei 2026.