Uitgereik deur Lusanda Mahkuntsu namens die FW de Klerk Stigting op 01/07/2026

Inleiding

Baie Suid-Afrikaners staan voor ’n moeilike reis voordat hulle selfs ’n hofsaal kan binnegaan. Hulle reis lang afstande, spandeer geld wat hulle kwalik vir vervoer kan bekostig, en wag dikwels maande of selfs jare voordat hul sake aangehoor word. Vir baie mense bly toegang tot geregtigheid buite bereik, ten spyte daarvan dat die Grondwet aan almal die reg waarborg om hul geskille deur ’n hof te laat beslis.

Die Kabinet het nou die verslag van die Komitee vir die Rasionalisering van Gebiede onder die Jurisdiksie van die Afdelings van die Hooggeregshof van Suid-Afrika en Regterlike Instellings (“die Rasionaliseringskomitee”) goedgekeur. Die hofrasionaliseringsproses het ten doel om Suid-Afrika se hofstelsel te hervorm deur howe nader aan gemeenskappe te bring, vertragings te verminder en toegang tot geregtigheid te verbeter.

Hierdie hervormings gaan oor meer as net die verandering van hofgrense of die bou van nuwe hofgeriewe. Dit gaan daaroor om grondwetlike regte betekenisvol in die alledaagse lewe te maak. ’n Grondwetlike reg om geskille deur ’n hof te laat beslis, het min waarde indien mense dit nie kan bekostig om ’n hof te bereik nie, of jare moet wag voordat hul saak aangehoor word.

Waarom word Suid-Afrika se howe gerasionaliseer?

Suid-Afrika se hofstelsel dien mense nie altyd op ’n gelyke wyse nie. Baie gemeenskappe, veral dié in landelike gebiede en voormalige tuislandstreke, woon steeds ver van ’n Hooggeregshof af. Om ’n hof te bereik, kan lang reise, hoë vervoerkoste en tyd weg van werk- of gesinsverantwoordelikhede vereis. Hierdie uitdagings maak dit moeiliker vir baie mense om hul regte af te dwing.

Die Rasionaliseringskomitee is in 2021 ingestel. Sy taak was om die dele van die Hooggeregshofstelsel te ondersoek wat verandering vereis om te verseker dat die howe beter aan die vereistes van die Grondwet voldoen. Die Komitee het sy werk in twee fases voltooi. Die eerste fase het gehandel oor die gebiede waaroor die hoofsetels en plaaslike setels van die afdelings van die Hooggeregshof jurisdiksie behoort uit te oefen. Dit beveel ook die vestiging van bykomende Hooggeregshofsetels aan. Die tweede fase het die aantal regters en die toevoeging van regters oor die verskillende afdelings van die Hooggeregshof ondersoek. Dit het ’n verhoging van 20% in regterlike aanstellings oor die afdelings heen aanbeveel.

Dit hou nou verband met artikel 34 van die Grondwet. Artikel 34 waarborg aan elkeen die reg dat ʼn geskil wat deur die toepassing van die reg besleg kan word, in ʼn billike openbare verhoor voor ʼn hof beslis word of, waar dit gepas is, voor ʼn ander onafhanklike en onpartydige tribunaal of forum (“toegang tot geregtigheid”). Hierdie reg kan slegs ten volle verwesenlik word wanneer howe redelik toeganklik is. Om howe nader aan gemeenskappe te bring, is dus nie bloot ’n administratiewe oefening nie. Dit is ’n praktiese manier om uitvoering te gee aan ’n grondwetlike reg.

Die Belangrikheid van Toegang tot Geregtigheid

Toegang tot geregtigheid beteken dat mense die howe kan gebruik wanneer hulle dit nodig het. Dit stel mense in staat om hul regte af te dwing, onregmatige besluite uit te daag en geskille deur middel van die reg op te los.

Die Konstitusionele Hof het herhaaldelik die belangrikheid van hierdie reg erken. In Chief Lesapo v North West Agricultural Bank het die Hof toegang tot howe beskryf as “fundamenteel vir die stabiliteit van ’n geordende samelewing”. Howe gee mense toegang tot geregtigheid wat deur die staat verskaf word, eerder as dat mense die reg in eie hande neem. Die Hof het ook erken dat toegang tot howe van kardinale belang vir die heerskappy van die reg is.

Om howe nader aan gemeenskappe te bring, kan die samelewing en die heerskappy van die reg versterk. Mense wat voorheen gesukkel het om ’n hof te bereik, kan dit makliker en teen laer koste vind om hul sake voort te sit. Dit kan ook help om vertroue te bou in ’n regstelsel wat toeganklik is vir die mense wat dit bedoel is om te dien.

Geregtigheid wat uitgestel word, kan op die ontsegging van geregtigheid neerkom

Om howe makliker bereikbaar te maak, is slegs deel van die oplossing. Geregtigheid moet ook sonder onnodige vertraging geskied. ’n Hofstelsel wat jare neem om sake af te handel, kan vertroue in die reg ondermyn en dit moeiliker maak vir mense om hul regte af te dwing.

Hofvertragings raak mense op verskillende maniere. Slagoffers van misdaad mag jare vir geregtigheid wag. Beskuldigdes mag lang tydperke wag voordat hul verhore begin. Gesinne wat by onderhouds-, egskeidings- of kindersorggeskille betrokke is, kan in onsekerheid bly voortleef. Besighede kan ook sukkel om belangrike besluite te neem wanneer kommersiële geskille vir jare onopgelos bly.

Die druk op die Gautengse Hooggeregshof toon hoe ernstig die probleem kan word: In 2025 het die vroegste beskikbare datums vir nuwe siviele verhore in die Gauteng-afdeling tot so ver as 2031 gestrek. Die Gauteng-afdeling is die besigste Hooggeregshofafdeling in die land en hanteer ’n groot deel van Suid-Afrika se siviele litigasie.

Die probleem is nie slegs die aantal sake nie. Baie aangeleenthede wat op die siviele verhoorrol geplaas is, hoef nie na verhoor te gaan nie. ’n Ontleding van sake wat gedurende drie weke in Maart 2025 ingeskryf is, het bevind dat slegs 11 van die 339 aangeleenthede op die Pretoriase siviele verhoorrol regterlike aandag vereis het. Baie ander sake is geskik, of kon sonder ’n regter opgelos word.

Die situasie het daartoe gelei dat die Regterpresident van Gauteng, Dunstan Mlambo, in April 2025 verpligte mediasie vir siviele verhoorsake ingestel het. Onder die nuwe stelsel moet nuwe siviele sake eers deur mediasie gaan voordat ’n verhoordatum toegeken word. Die doel is om sake wat geskik kan word, uit die hofsaal te hou en regters beskikbaar te maak om geskille te hanteer wat werklik ’n hofbeslissing vereis.

Daarbenewens verhoog die tekort aan regters die druk. Die aantal regters wat aan die Gauteng-afdeling toegeken is, het sedert 2008 nie toegeneem nie, hoewel die saaklas aanhou groei het. Benewens die bogenoemde verhoging van 20% in regterlike aanstellings, het die Rasionaliseringskomitee ook aanbeveel dat die riglyne vir die aanstelling van waarnemende regters hersien word.

Ten tyde van skrywe het die regering begin saamwerk met die Nasionale Tesourie en die Kantoor van die Hoofregter om uitvoering aan hierdie aanbeveling te gee.

Meer regters kan sommige van die druk verlig, maar aanstellings alleen sal nie elke probleem oplos nie. Howe benodig ook voldoende hofsale, administratiewe personeel en doeltreffende saakbestuurstelsels.

Om die Hooggeregshof nader aan gemeenskappe te bring

Die eerste fase van die rasionaliseringsproses het ook bykomende plaaslike Hooggeregshofsetels aanbeveel. Dit sluit Palm Ridge in Gauteng, Welkom in die Vrystaat, Rustenburg in Noordwes, Upington in die Noord-Kaap en Thembalethu in die Wes-Kaap in. Die regering beplan om hierdie aanbevelings gefaseerd in werking te stel. Waar geskikte hofinfrastruktuur reeds bestaan, kan dit gebruik word. Ander plaaslike setels mag nuwe howe of die uitbreiding van bestaande landdroshowe vereis.

Hierdie veranderinge kan ’n werklike verskil maak aan gemeenskappe wat histories onderbedien is. Mense hoef moontlik nie meer so ver te reis om toegang tot Hooggeregshofdienste te verkry nie. Dit kan vervoerkoste verminder, tyd bespaar en dit makliker maak vir mense om regsremedies na te streef.

Ten slotte

Hofrasionalisering kan geregtigheid makliker bereikbaar maak en help om vertragings te verminder. Maar die sukses daarvan sal afhang van behoorlike befondsing, voldoende personeel en doeltreffende implementering. Uiteindelik is die toets eenvoudig: Kan mense howe bereik wanneer hulle dit nodig het? Kan hul sake sonder onredelike vertraging aangehoor word? Kan hulle op die howe staatmaak om hul regte te beskerm? En kan hulle ’n doeltreffende remedie verkry wanneer hul regte geskend word? Indien die antwoord ja is, sal rasionalisering help om die grondwetlike reg op toegang tot geregtigheid ’n werklikheid te maak.

Image generated using Microsoft Copilot AI and curated by FW de Klerk Foundation