Uitgereik deur Alia Khan Koumantarakis namens die FW de Klerk Stigting op 06/11/2026

Pogings om Suid-Afrika se munisipale koalisies te stabiliseer, moet dienslewering versterk sonder om die plig tot verantwoording te verswak. Herhaalde leierskapsveranderinge kan dit moeiliker maak om plaaslike regering te bestuur. Tog is dit geen prestasie om dieselfde persoon in die amp te hou as die munisipaliteit steeds misluk nie. Stabiliteit moet leiers tyd gee om resultate te lewer, maar hulle moet steeds verantwoording doen wanneer hulle nie presteer nie.

Ná die plaaslike regeringsverkiesings wat op 4 November gehou is, is hierdie onderskeid belangrik. Wanneer geen politieke party ’n meerderheid behaal nie, bepaal onderhandelinge watter partye deel van ’n koalisieregering sal wees. Inwoners het nodig dat hierdie ooreenkomste lank genoeg standhou sodat begrotings uitgevoer en projekte voltooi kan word. Hulle het ook raadslede nodig wat die burgemeester se prestasie monitor en bereid is om vrae te vra en antwoorde te eis.

Wat die Grondwet vereis

Artikel 152 van die Grondwet vereis demokratiese plaaslike regering wat verantwoording doen, asook volhoubare dienslewering. Artikel 153 vereis dat munisipale beplanning en begrotings voorrang aan gemeenskappe se basiese behoeftes gee. Kontinuïteit en stabiliteit is belangrik, want albei speel ’n noodsaaklike rol om hierdie verantwoordelikhede na te kom.

Daar is goeie rede om politieke maneuvers wat telkens tot veranderinge in die uitvoerende bestuur lei, te ontmoedig. Amptenare het duidelike leiding nodig, en projekte verg volgehoue aandag.

Die voorgestelde Wysigingswetsontwerp op Munisipale Strukture B23–2026 sou oor die algemeen bepaal dat ’n kennisgewing om ’n uitvoerende burgemeester of sy of haar adjunk uit die amp te verwyder, slegs een keer in twaalf maande ter tafel gelê mag word. Die Parlement het aangedui dat die wetsontwerp nie voor die verkiesings afgehandel sou word nie. Tog laat dit ’n vraag ontstaan wat inkomende koalisies moet beantwoord: wat beskerm inwoners wanneer die regerende koalisie voortbestaan, maar prestasie agteruitgaan?

Die gevaar daarvan om mislukking te beskerm

Die uitsonderings in die wetsontwerp is belangrik. Dit sluit skendings van die Grondwet, skuldigbevindings aan bepaalde misdrywe, finansiële wangedrag, ernstige oortredings van die gedragskode vir raadslede en die onvermoë om ampspligte uit te voer, in. Die voorstel gee burgemeesters dus nie vir ’n jaar onvoorwaardelike beskerming nie. Dit stel ook sterker komitees vir openbare rekeninge voor om munisipale sake onder die loep te neem.

Die kommer is of hierdie beskermingsmaatreëls sal werk wanneer dit polities ongerieflik is om swak prestasie te erken. Koalisievennote kan redes hê om ’n dienende burgemeester te verdedig, selfs wanneer beloofde verbeterings uitbly. As elke gegronde klagte afgemaak word as “politieke speletjies” en ’n poging deur ’n politieke teenstander om die regerende koalisie te destabiliseer, word die plig om verantwoording te doen en op inwoners se behoeftes te reageer, ondermyn.

Dink aan ’n raad wat herhaaldelik verslae ontvang dat ’n herstelprogram agter skedule is. Die burgemeester se posisie bly veilig omdat die koalisievennote steeds die ooreenkoms steun. Die vraag is of raadslede ’n verduideliking eis, dit nagaan en op regstellende stappe aandring. Om die burgemeester te vervang, sal nie noodwendig die probleem oplos nie. Om herhaalde mislukkings sonder ’n geloofwaardige reaksie te aanvaar, sal dit ook nie oplos nie.

Ingevolge artikel 151(2) berus munisipale gesag by die raad. Raadslede wat gehelp het om ’n burgemeester te verkies, is dit steeds aan inwoners verskuldig om dié burgemeester se prestasie deeglik te ondersoek. Steun vir ’n regeringsprogram behoort nie te beteken dat ’n mens oor die program se mislukkings moet swyg nie. ’n Koalisiemeerderheid moet bereid bly om getuienis teen sy eie leierskap aan te hoor.

Die wet bied reeds ’n grondslag om hierdie vrae te stel. Artikel 52(d) van die Wet op Munisipale Finansiële Bestuur vereis dat die burgemeester elke kwartaal aan die raad verslag doen oor die uitvoering van die begroting en die munisipaliteit se finansies. Artikel 75 vereis dat hierdie verslae aanlyn gepubliseer word. Artikel 54 vereis optrede wanneer finansiële probleme ontstaan.

Koalisiestabiliteit moet op verantwoording berus

Inkomende koalisievennote behoort hul belangrikste diensleweringsbeloftes aan goedgekeurde munisipale planne en beskikbare befondsing te koppel. Inwoners behoort te kan sien wat gedoen gaan word, teen wanneer, en watter kantoor of staatsdepartement daarvoor verantwoordelik is en verantwoording moet doen. ’n Ooreenkoms oor wie regeer, moet ’n program insluit waarteen die regering se prestasie beoordeel kan word.

Rade behoort dan hul toesigwerk sigbaar te maak. Wanneer teikens nie bereik word nie, moet hulle die verduideliking, die nodige regstellende stappe en die datum waarop vordering hersien sal word, aanteken. Inwoners verdien om te weet of hul verteenwoordigers ’n verduideliking aanvaar het, en waarom. Verantwoording kan nie eindig sodra ’n verslag ontvang is nie.

Die Parlement behoort ook duidelik te maak hoe die voorgestelde uitsondering vir die onvermoë om ampspligte uit te voer, sal werk. Raadslede het ’n werkbare prosedure nodig om getuienis voor te lê, en burgemeesters moet ’n billike kans kry om daarop te reageer. Aanhoudende swak prestasie moet ondersoek kan word sonder dat elke meningsverskil in nog ’n stryd om poste ontaard.

’n Leier hoef nie aan ’n misdaad skuldig bevind te wees voordat vrae oor sy of haar onvermoë om die werk te doen, oorweeg kan word nie. Die Parlement behoort hierdie onderskeid duidelik te maak in die prosedure wat dit opstel.

Billikheid is belangrik. Artikel 152 erken finansiële en administratiewe beperkings. ’n Burgemeester kan nie persoonlik elke pyp herstel of elke tekort aan geld oorbrug nie. Verantwoording beteken dat daar gekyk word na wat leiers redelikerwys kon doen en of hulle dit wel gedoen het.

Koalisiestabiliteit is noodsaaklik om plaaslike regering vir inwoners betroubaar te maak, omdat dit die regering tyd gee om begrotings en programme uit te voer. Stabiele koalisies mag egter nie ’n burgemeester vrystel van die plig om vrae te beantwoord, verduidelikings te gee en regstellende stappe te doen om swak prestasie aan te pak nie.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: Coalitions in Focus: Local and Municipal Governance in South Africa