Die FW de Klerk Stigting het die Plaaslike Regering-verslagkaart 2026 bekendgestel. Dit is ’n onafhanklike, niepartydige beoordeling van munisipale prestasie en grondwetlike aanspreeklikheid in Suid-Afrika. Die verslag vra ’n eenvoudige maar dringende vraag: Waarom presteer sommige munisipaliteite goed, terwyl ander agteruitgaan?

Die verslag ondersoek al agt metropolitaanse munisipaliteite, asook ’n doelgerigte, gestratifiseerde steekproef van 42 plaaslike munisipaliteite uit al nege provinsies. Dit is nie ’n nasionale sensus of ’n party-politieke ranglys nie. Munisipale instellings – insluitend rade, administrasies en toesigstrukture – word eerder beoordeel aan die hand van hul grondwetlike pligte om volhoubare dienste te lewer, verantwoordbaar te regeer, ontwikkeling te bevorder en gemeenskappe by plaaslike besluitneming te betrek.

Die beoordeling is hoofsaaklik gegrond op die geouditeerde tydperk van 2024/25. Dit gebruik 100 gepubliseerde maatstawwe wat oor vyf geweegde pilare verdeel is: dienste en infrastruktuur; finansiële bestuur; bestuur, leierskap en administratiewe samehang; integriteit, aanspreeklikheid en deursigtigheid; en grondwetlike bevordering en insluiting. Elke munisipaliteit ontvang ’n punt uit 100, ’n outomaties bepaalde graad en ’n afsonderlike aanduiding of sy prestasie verbeter, stabiel bly of agteruitgaan.

Die bevindings toon ’n uiters ongelyke grondwetlike landskap. Die 50 munisipaliteite het ’n gemiddelde punt van 57,4 en ’n mediaan van 55,5 behaal. Binne die steekproef was Swartland Plaaslike Munisipaliteit eerste met 90,0, gevolg deur George met 87,5. Maluti-a-Phofung het die laagste punt, naamlik 24,0, behaal. Agtien munisipaliteite verbeter, 16 bly stabiel en 16 gaan agteruit.

Die verslag bevind dat sukses uit sterk instellings spruit en nie bloot uit ’n goeie openbare beeld nie. Geloofwaardige begrotings, sterk inkomste-invordering, stabiele professionele leierskap, doeltreffende toesig en goed onderhoude infrastruktuur versterk mekaar. Mislukking bou op dieselfde manier op. Finansiële nood raak uiteindelik inwoners direk deur swak instandhouding en onbetroubare dienste, terwyl herhaalde ouditbevindinge, onstabiele leierskap en gebrekkige gevolgebestuur herstel belemmer.

Die verslag toon ook dat grootte en ekonomiese belangrikheid nie goeie bestuur waarborg nie. Sommige kleiner en landelike munisipaliteite handhaaf goeie dissipline ondanks moeilike omstandighede, terwyl verskeie groot stedelike munisipaliteite ernstige druk ervaar. Selfs die sterkste presteerders het nog grondwetlike werk om te doen waar ruimtelike ongelykheid, omgewingsrisiko’s of ongelyke toegang tot dienste voortduur.

Die verslag se gevolgtrekking is ernstig, maar hoopvol: Daar is reeds in Suid-Afrika duidelike voorbeelde van wat nodig is om munisipaliteite goed te laat funksioneer. Die grondwetlike standaard is haalbaar – maar dit word nog nie konsekwent bereik nie.

Die volledige verslag van 261 bladsye bevat die volledige metodologie, bewysbronne en omvattende munisipale beoordelings. Die mediavergawe van 77 bladsye bied ’n bondige nasionale oorsig, ranglys, kernbevindinge en maklik leesbare munisipale opsommings. Albei weergawes is gratis beskikbaar.

Klik hier om die volledige verslag te lees en af te laai

Klik hier om die mediavergawe te lees en af te laai

EINDE.

Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting
Johannesburg