Die FW de Klerk Stigting neem met ernstige kommer kennis van die waarskuwings wat voor die Parlement se Staande Komitee oor Openbare Rekeninge gemaak is, naamlik dat baie Suid-Afrikaanse munisipaliteite polities, administratief en finansieel onvolhoubaar geword het. Namate die land nader beweeg aan die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 op 4 November, is dit nie bloot ’n bestuursmislukking nie. Dit is ’n versuim deur diegene aan wie grondwetlike pligte toevertrou is. Artikel 152 van die Grondwet vereis dat munisipaliteite demokratiese en verantwoordbare regering, volhoubare dienste, maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling, asook geleenthede vir gemeenskappe om aan plaaslike regering deel te neem, moet bevorder. Waar munisipaliteite in duie stort, word daardie grondwetlike belofte in die daaglikse lewens van gewone Suid-Afrikaners verbreek.

Die Stigting vestig veral die aandag op twee dimensies van hierdie krisis. Eerstens het munisipale skuld aan Eskom tot meer as R130 miljard gestyg. BLSA se uitvoerende hoof, Busi Mavuso, het dit beskryf as die grootste enkele finansiële risiko vir Eskom se herstel – ’n nutsmaatskappy wat Suid-Afrika oor jare heen en teen die koste van honderde miljarde rande moes red van die gevolge van staatskaping. Die Nasionale Tesourie het nou stappe gedoen om skuldverligtingsprogramme vir 61 munisipaliteite te beëindig nadat hulle herhaaldelik versuim het om hul verpligtinge na te kom. Dit bevestig dat die verdraagsaamheid teenoor munisipale disfunksie ’n nasionale prys dra.

Tweedens het die Ouditeur-generaal ineengestorte bestuur by munisipaliteite soos Ditsobotla, Masilonyana en Maluti-a-Phofung uitgelig, terwyl Scopa-voorsitter Songezo Zibi gewaarsku het dat verkose verteenwoordigers dikwels munisipale mislukking vererger deur verkrygingsmisbruik en politieke inmenging. Dit is nie geïsoleerde voorvalle nie. Dit is simptome van ’n strukturele ineenstorting van plaaslike demokratiese verantwoordbaarheid.

Artikel 195 van die Grondwet vereis dat openbare administrasie verantwoordbaar, deursigtig, doeltreffend en ontwikkelingsgerig moet wees. Munisipaliteite wat diensleweringsinkomste aflei, versuim om kritieke tegniese poste te vul, onregmatige skuld ophoop en gevolgbestuur belemmer, oortree hierdie standaard regstreeks.

Ismail Joosub, Bestuurder van Grondwetlike Bevordering by die FW de Klerk Stigting, het gesê: “Munisipale ineenstorting is nie ’n tegnokratiese probleem nie. Dit is ’n versuim deur verkose en aangestelde amptenare om duidelike grondwetlike verpligtinge na te kom. Die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 moet ’n oomblik van ware rekenskap word. Kiesers verdien kandidate met geloofwaardige munisipale herstelplanne, verbintenisse tot skoon oudits en die bereidwilligheid om administrasies te professionaliseer eerder as om dit te koloniseer.”

Christo van der Rheede, Uitvoerende Direkteur van die FW de Klerk Stigting, het gesê: “Suid-Afrika kan dit nie bekostig om nog ’n verkiesingsiklus te betree waarin munisipaliteite as netwerke vir patronaatskap gehanteer word nie. Die Grondwet gee aan plaaslike regering ’n duidelike en ernstige opdrag. Die verkiesing van 2026 moet gevoer word oor die vraag óf partye en kandidate bereid is om daardie doel te eerbiedig – deur diensleweringsinkomste te beskerm, deursigtige telkaarte te gebruik en werklike gevolge te verseker vir diegene wat misluk.”

Die FW de Klerk Stigting doen ’n beroep op alle politieke partye en onafhanklike kandidate wat aan die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 deelneem om voor verkiesingsdag geloofwaardige munisipale herstelplanne te publiseer; om die afskerming van elektrisiteits- en waterinkomste te ondersteun; om hulle te verbind tot meriete-gebaseerde aanstellings van professionele munisipale bestuurders, finansiële hoofde en ingenieurs; en om burgers se toegang tot onafhanklike munisipale prestasiedata te ondersteun. Suid-Afrikaners vra nie vir volmaaktheid nie. Hulle vra vir funksioneel bekwame plaaslike regering wat die Grondwet se plaaslike demokratiese belofte eerbiedig. Dit is die minimum wat kiesers in November behoort te aanvaar.