Ondersteun die werk van die FW de Klerk Stigting
Vir meer inligting oor skenkings kontak info@fwdeklerk.org of skandeer die QR-kode hieronder.
FW DE KLERK STIGTING: MUNISIPALE INEENSTORTING IS ’N VERSUIM OM DIE GRONDWET TE EERBIEDIG IN AANLOOP TOT DIE PLAASLIKE REGERINGSVERKIESING VAN 2026
Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting op 01/06/2026
Die FW de Klerk Stigting neem met ernstige kommer kennis van die waarskuwings wat voor die Parlement se Staande Komitee oor Openbare Rekeninge gemaak is, naamlik dat baie Suid-Afrikaanse munisipaliteite polities, administratief en finansieel onvolhoubaar geword het. Namate die land nader beweeg aan die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 op 4 November, is dit nie bloot ’n bestuursmislukking nie. Dit is ’n versuim deur diegene aan wie grondwetlike pligte toevertrou is. Artikel 152 van die Grondwet vereis dat munisipaliteite demokratiese en verantwoordbare regering, volhoubare dienste, maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling, asook geleenthede vir gemeenskappe om aan plaaslike regering deel te neem, moet bevorder. Waar munisipaliteite in duie stort, word daardie grondwetlike belofte in die daaglikse lewens van gewone Suid-Afrikaners verbreek.
Die Stigting vestig veral die aandag op twee dimensies van hierdie krisis. Eerstens het munisipale skuld aan Eskom tot meer as R130 miljard gestyg. BLSA se uitvoerende hoof, Busi Mavuso, het dit beskryf as die grootste enkele finansiële risiko vir Eskom se herstel – ’n nutsmaatskappy wat Suid-Afrika oor jare heen en teen die koste van honderde miljarde rande moes red van die gevolge van staatskaping. Die Nasionale Tesourie het nou stappe gedoen om skuldverligtingsprogramme vir 61 munisipaliteite te beëindig nadat hulle herhaaldelik versuim het om hul verpligtinge na te kom. Dit bevestig dat die verdraagsaamheid teenoor munisipale disfunksie ’n nasionale prys dra.
Tweedens het die Ouditeur-generaal ineengestorte bestuur by munisipaliteite soos Ditsobotla, Masilonyana en Maluti-a-Phofung uitgelig, terwyl Scopa-voorsitter Songezo Zibi gewaarsku het dat verkose verteenwoordigers dikwels munisipale mislukking vererger deur verkrygingsmisbruik en politieke inmenging. Dit is nie geïsoleerde voorvalle nie. Dit is simptome van ’n strukturele ineenstorting van plaaslike demokratiese verantwoordbaarheid.
Artikel 195 van die Grondwet vereis dat openbare administrasie verantwoordbaar, deursigtig, doeltreffend en ontwikkelingsgerig moet wees. Munisipaliteite wat diensleweringsinkomste aflei, versuim om kritieke tegniese poste te vul, onregmatige skuld ophoop en gevolgbestuur belemmer, oortree hierdie standaard regstreeks.
Ismail Joosub, Bestuurder van Grondwetlike Bevordering by die FW de Klerk Stigting, het gesê: “Munisipale ineenstorting is nie ’n tegnokratiese probleem nie. Dit is ’n versuim deur verkose en aangestelde amptenare om duidelike grondwetlike verpligtinge na te kom. Die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 moet ’n oomblik van ware rekenskap word. Kiesers verdien kandidate met geloofwaardige munisipale herstelplanne, verbintenisse tot skoon oudits en die bereidwilligheid om administrasies te professionaliseer eerder as om dit te koloniseer.”
Christo van der Rheede, Uitvoerende Direkteur van die FW de Klerk Stigting, het gesê: “Suid-Afrika kan dit nie bekostig om nog ’n verkiesingsiklus te betree waarin munisipaliteite as netwerke vir patronaatskap gehanteer word nie. Die Grondwet gee aan plaaslike regering ’n duidelike en ernstige opdrag. Die verkiesing van 2026 moet gevoer word oor die vraag óf partye en kandidate bereid is om daardie doel te eerbiedig – deur diensleweringsinkomste te beskerm, deursigtige telkaarte te gebruik en werklike gevolge te verseker vir diegene wat misluk.”
Die FW de Klerk Stigting doen ’n beroep op alle politieke partye en onafhanklike kandidate wat aan die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 deelneem om voor verkiesingsdag geloofwaardige munisipale herstelplanne te publiseer; om die afskerming van elektrisiteits- en waterinkomste te ondersteun; om hulle te verbind tot meriete-gebaseerde aanstellings van professionele munisipale bestuurders, finansiële hoofde en ingenieurs; en om burgers se toegang tot onafhanklike munisipale prestasiedata te ondersteun. Suid-Afrikaners vra nie vir volmaaktheid nie. Hulle vra vir funksioneel bekwame plaaslike regering wat die Grondwet se plaaslike demokratiese belofte eerbiedig. Dit is die minimum wat kiesers in November behoort te aanvaar.
OPENBARE GROND IS ’N GRONDWETLIKE INSTRUMENT, NIE NET ’N ITEM OP DIE BALANSSTAAT NIE
Die Konstitusionele Hof se Tafelberg-uitspraak bevestig dat goed geleë openbare grond nie bloot as ’n kommersiële bate behandel kan word wanneer dit kan help om apartheid se ruimtelike nalatenskap ongedaan te maak nie. Waar bekostigbare behuising gebou word, is belangrik, omdat toegang tot werksgeleenthede, vervoer, onderwys en noodsaaklike dienste deel vorm van betekenisvolle toegang tot voldoende behuising. Munisipaliteite en provinsies moet openbare grond dus deursigtig bestuur en vervreem, met opregte openbare deelname en behoorlike erkenning van die grond se grondwetlike waarde.
LESSE UIT DIE 2026-GTAC-KONFERENSIE
Die 2026-GTAC-konferensie oor openbare ekonomie het ’n kernwaarheid beklemtoon: Suid-Afrika se werkloosheidskrisis kan nie opgelos word deur mense op te lei vir werksgeleenthede wat nie bestaan nie. Volhoubare vooruitgang vereis bewysgebaseerde beleid, verstandiger openbare besteding en groter ondersteuning vir die informele, township- en plattelandse ekonomieë waar miljoene mense reeds hul bestaan maak. Uiteindelik vereis die Grondwet ’n staat wat waardigheid beskerm, struikelblokke tot geleenthede verwyder en sukses aan werklike uitkomste eerder as die aantal befondsde programme meet.
FW DE KLERK STIGTING OOR DIE TERUGHOUDING VAN MUNISIPALE OORDRAGBETALINGS
Die FW de Klerk Stigting neem kennis van die Nasionale Tesourie se besluit om oordragbetalings aan munisipaliteite wat nie aan wetlike vereistes voldoen nie, terug te hou, asook van die Parlement se oproep vir hul dringend die wet nakom. Hierdie verwikkelinge bevestig wat reeds glashelder geword het: Baie munisipaliteite regoor Suid-Afrika verkeer in ’n diep en volgehoue bestuurskrisis.