Uitgereik deur Daniela Ellerbeck en Ava Ludford namens die FW de Klerk Stigting op 01/10/2026

Inleiding

Die FW de Klerk Stigting se Kultuur-, Godsdiens- en Taalregte-verslagkaart 2026 (“KGT-verslagkaart”) doen ’n beroep op sterker afdwingingsbevoegdhede vir die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad (“PanSAT”). Tans beperk die Wet op die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad, 1995, PanSAT grotendeels tot die monitering van nakoming, die fasilitering van bemiddeling en skikking, en die maak van aanbevelings. Hoewel hierdie funksies belangrik is, bemagtig dit nie PanSAT om te verseker dat instellings aan sy aanbevelings voldoen nie, en kan PanSAT slegs op sy morele gesag as ’n grondwetlike instelling staatmaak. Die versterking van PanSAT se afdwingingsbevoegdhede sal help verseker dat Suid-Afrika se raamwerk vir taalregte meer doeltreffend geïmplementeer word en dat grondwetlike beskerming in die praktyk uitwerking geniet.

Suid-Afrika se raamwerk vir taalregte

Die wet, spesifiek die Wet op die Gebruik van Amptelike Tale, 2012, vereis dat elke nasionale departement, openbare entiteit en openbare onderneming met die publiek in minstens drie amptelike tale kommunikeer, ’n taalbeleid aanvaar, taaleenhede instel (om te verseker dat die beleid nagekom word), en jaarliks aan PanSAT verslag doen oor implementering. Tog het die KGT-verslagkaart bevind dat slegs 19% (agt van 42 nasionale) departemente gereageer het op ’n versoek van PanSAT oor hul gereedheid om die Suid-Afrikaanse Gebaretaal te implementeer. Daarbenewens het PanSAT ook gerapporteer dat slegs drie regeringsdepartemente senior amptenare gehad het wat verantwoordelik was vir taalimplementering om toesig oor implementering te hou, soos deur die Wet beoog.

Hierdie syfers dui op ’n groot gaping tussen taalregte in die wet en taalregte in die praktyk. En dit is nie bloot ’n kwessie van burokratiese mislukking nie. Dit het direkte gevolge vir miljoene Suid-Afrikaners, veral sprekers van inheemse tale, Dowe Suid-Afrikaners, en alle ander persone wat deel vorm van ’n taalminderheid, wat steeds struikelblokke ervaar wanneer hulle toegang tot regeringsinligting en/of dienste probeer verkry. Die bevordering en beskerming van al hierdie regte is PanSAT se plig. Die doeltreffendheid daarvan het dus implikasies nie net vir goeie regering nie, maar ook vir gelyke toegang, insluiting en die praktiese verwesenliking van grondwetlike regte.

PanSAT se rol

Artikel 6(5)(a) van die Grondwet skep PanSAT en bepaal dat sy taak is om: “die ontwikkeling en gebruik [te] bevorder en omstandighede [te] skep vir die ontwikkeling en gebruik van (i) alle amptelike tale; en (ii) die Khoi-, Nama- en Santale.” Tog bly PanSAT se vermoë om hierdie mandaat uit te voer beperk deur ontoereikende afdwingingsbevoegdhede. Die bewyse dui daarop dat aanbevelings alleen dikwels onvoldoende is om nakoming te verseker. Die KGT-verslagkaart het bevind dat 34 van die 42 nasionale departemente nie op PanSAT se versoek om inligting oor die implementering van SAGT gereageer het nie. Hierdie vlak van nie-nakoming wek belangrike vrae oor aanspreeklikheid binne die bestaande raamwerk. Waar daar geen betekenisvolle gevolge is vir die versuim om statutêre verpligtinge na te kom nie, sal implementering waarskynlik ongelyk bly. Die versterking van PanSAT se afdwingingsbevoegdhede sal nie sy grondwetlike doel verander nie. Dit sal eerder praktiese instrumente verskaf om daardie doel te ondersteun en help verseker dat taalregte die aandag en beskerming ontvang wat die Grondwet beoog. Die Stigting voer aan dat ’n sterker en meer doeltreffende PanSAT noodsaaklik is om grondwetlike verbintenisse in meetbare uitkomste vir alle taalgemeenskappe om te skakel.

Beleidsimplementering en aanbevelings

’n Ernstige probleem wat regdeur die KGT-verslagkaart geïdentifiseer is, was die ontkoppeling tussen beleid en die implementering daarvan. Wat taalregte spesifiek betref, kan dit reggestel word deur PanSAT van verdere afdwingingsbevoegdhede te voorsien, soos om PanSAT te bemagtig om nakomingskennisgewings uit te reik en van instellings wat nie voldoen nie te vereis om aksieplanne met spertye aan PanSAT voor te lê. Indien hierdie instellings steeds nie voldoen nie, sal PanSAT die bevoegdheid hê om hulle vir toesigdoeleindes na die Parlement te verwys. PanSAT het in sy Strategiese Plan 2025-2030 vir hierdie bevoegdhede gevra en versoek dat beide die Wet op die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad, 1995 en die Wet op die Gebruik van Amptelike Tale, 2012 hersien word om aan hom afdwingingsbevoegdhede te verleen.

Belangrik is dat sulke bevoegdhede nie ongewoon sou wees nie. Ingevolge die Wet op Beskerming van Persoonlike Inligting, 2013, mag die Inligtingsreguleerder afdwingingskennisgewings met spertye uitreik, en in 2023, toe die Departement van Justisie en Staatkundige Ontwikkeling versuim het om daaraan te voldoen, het die Reguleerder die Departement met R5 miljoen beboet. ’n Grondwetlike reg verdien dieselfde behandeling en vlak van erns wanneer dit geskend word as databeskerming.

Slot

Die toeganklikheid van staatsinstellings sal nie bloot verander omdat ons dit wil hê nie. Niks sal van een jaar na die volgende verbeter indien ons nie aan ’n instelling die mag gee om te verseker dat verandering aangebring word nie. Hoewel dit nie die probleem oplos dat 73% van staatsinstellings nie oor voldoende befondsing beskik nie, plaas dit druk op instellings om vir befondsing te pleit ten einde hul grondwetlike plig na te kom om te verseker dat alle amptelike tale gelyke aansien geniet.