Suid-Afrika se plaaslike regeringsverkiesings sal op 4 November 2026 plaasvind teen ’n kommerwekkende demokratiese agtergrond. Kiesersopkoms in die 2021-munisipale verkiesings het tot ongeveer 46% gedaal – die laagste vlak in die demokratiese era – terwyl slegs 49% van Suid-Afrikaners tans sê dat demokrasie bo alle ander regeringsvorme verkieslik is. Tog glo 61% steeds dat verkiesings die beste manier bly om leiers te kies. Hierdie teenstrydigheid is belangrik. Dit wys dat vertroue in demokrasie verswak het, maar nie verdwyn het nie. Die eintlike vraag vir 2026 is dus nie of tegnologie demokrasie op ’n wonderbaarlike wyse kan red nie. Dit is eerder of tegnologie kan help om vertroue, deelname en institusionele veerkragtigheid te herstel voordat wantroue in onbetrokkenheid verander.

Daardie onderskeid is belangrik, want demokrasieë word nie deur masjiene gered nie. Hulle word versterk deur aktiewe burgers wat steeds glo dat deelname saak maak. Tegnologie is slegs nuttig in die mate waarin dit die hindernisse tussen burgers en die demokratiese lewe verminder. Indien kunsmatige intelligensie roekeloos gebruik word, kan dit verwarring verdiep, manipulasie versprei en vertroue in verkiesings self ondermyn. Indien dit egter verantwoordelik gebruik word, kan dit toegang tot inligting verbeter, burgerlike opvoeding versterk en verkiesingsinstellings help om doeltreffender te funksioneer in ’n toenemend digitale politieke omgewing. Die werklike debat is dus nie tegnologie teenoor demokrasie nie, maar of tegnologie op ’n verantwoordelike wyse in diens van demokrasie self aangewend kan word.

Die grootste onmiddellike bedreiging wat KI vir die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 inhou, is nie elektroniese stemknoeiery nie. Suid-Afrika stel nie aanlyn stemming in nie, en die Verkiesingskommissie het self herhaaldelik gewaarsku dat e-stemming nie noodwendig kiesersopkoms sal verhoog nie. Die werklike gevaar lê elders: waninligting, sintetiese media en die ondermyning van vertroue in die verkiesingsowerheid self. Tydens die nasionale en provinsiale verkiesings van 2024 het die OVK waninligtingsveldtogte, kuberaanvalle en gekoördineerde aanlyn teistering in die gesig gestaar. Media Monitoring Africa se Real411-platform het honderde klagtes aangeteken wat verband gehou het met waninligting, haatspraak en aanhitsing, waarvan baie direk daarop gemik was om vertroue in die OVK te ondermyn.

Dit is belangrik, want demokrasie hang nie net daarvan af of verkiesings vry en regverdig is nie, maar ook daarvan of burgers glo dat dit vry en regverdig is. In die era van kunsmatige intelligensie kan ’n enkele gemanipuleerde video, vals resultategrafika of vervalste verklaring vinniger versprei as amptelike regstellings. Die uitdaging vir Suid-Afrika is dus nie om tegnologie te onderdruk nie, maar om demokratiese veerkragtigheid daaromheen te bou.

Gelukkig bestaan die grondslag vir so ’n reaksie reeds. Die OVK het met organisasies soos Media Monitoring Africa, Google, Meta en TikTok saamgewerk om verkiesingsdisinformasie te bekamp en deursigtigheid oor politieke advertensies te verbeter. Die volgende stap behoort prakties eerder as skouspelagtig te wees. Suid-Afrika behoort veeltalige KI-stelsels vir burgerlike inligting te ontwikkel wat uitsluitlik op geverifieerde OVK-inligting berus. Burgers behoort WhatsApp of amptelike OVK-platforms te kan gebruik om stemlokale, wyksgrense, registrasiebesonderhede, spesiale stemprosedures en munisipale verantwoordelikhede in eenvoudige taal en in alle amptelike tale te bevestig. In ’n land waar burgerlike verwarring dikwels in politieke onbetrokkenheid verander, word duidelikheid self demokratiese infrastruktuur.

Dit is veral belangrik vir jongmense, want Suid-Afrika is een van die jongste lande ter wêreld, met meer as 21 miljoen mense tussen die ouderdomme van 15 en 34. Tog bly jong burgers onderverteenwoordig op die kiesersrol en stem hulle deurgaans teen laer vlakke as ouer Suid-Afrikaners. In die plaaslike verkiesings van 2021 was kiesersopkoms onder kiesers tussen 20 en 29 jaar slegs ongeveer 35% – ver laer as onder ouer ouderdomsgroepe. Dit is nie bloot apatie nie. Dit is ook vervreemding. Baie jongmense ervaar politiek hoofsaaklik deur korrupsieskandale, werkloosheidsyfers en plaaslike dienste wat in duie stort. Demokrasie kan inderdaad vinnig abstrak begin voel wanneer mense se daaglikse ervaring van regering gebroke voel.

Tegnologie alleen kan natuurlik nie hierdie mislukkings oplos nie. Maar dit kan help om burgers weer met die praktiese betekenis van plaaslike demokrasie te verbind. KI-gedrewe instrumente vir burgerlike opvoeding, kort meertalige verduidelikings en wykspesifieke digitale betrokkenheid kan jonger kiesers help verstaan hoe munisipaliteite elektrisiteit, paaie, vullisverwydering, water en aanspreeklikheid in die alledaagse lewe beïnvloed. Demokrasie word meer tasbaar wanneer regering makliker verstaanbaar word. In baie opsigte is dit dalk een van die belangrikste demokratiese take wat Suid-Afrika vandag in die gesig staar.

Die infrastruktuurdimensie verdien ook nugterheid eerder as fantasie. Suid-Afrika is reeds goed verbind deur mobiele netwerke, maar konnektiwiteit bly ongelyk, veral in landelike en onderbediende gebiede. Dit is waar satelliettegnologieë soos Starlink en ander lae-aardbaan-dienste relevant word – nie as ideologiese simbole of wondermiddels nie, maar as infrastruktuur wat veerkragtigheid kan versterk. Strategiese satellietrugsteun vir afgeleë stemlokale, verkiesingskantore en uitslagsentrums kan kontinuïteit versterk tydens kragonderbrekings, ontwrigtings of infrastruktuurfalings. Die slimmer demokratiese doelwit is dus nie tegnologiese skouspel nie, maar rugsteunkapasiteit, betroubaarheid en wettige konnektiwiteit.

Tegnologie sal demokrasie nie van swak regering, korrupsie of politieke verval red nie. Geen algoritme kan etiese leierskap of openbare vertroue vervang nie. Tog kan tegnologie dit makliker maak om die waarheid te vind, deelname minder ingewikkeld maak en die veerkragtigheid van demokratiese instellings versterk. In Suid-Afrika se plaaslike regeringsverkiesings van 2026 kan dit die verskil wees tussen ’n gefrustreerde demokrasie wat verder verswak en ’n grondwetlike demokrasie wat steeds die vermoë behou om homself te vernuwe.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: FW DE KLERK’S ADDRESS TO THE TWENTIETH INTERNATIONAL CONFERENCE ON TECHNOLOGY AND EDUCATION AT POTCHEFSTROOM UNIVERSITY – https://fwdeklerk.org/download/fw-de-klerk-s-address-to-the-twentieth-international-conference-on-technology-and-education-at-potchefstroom-university/