Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting op 29/04/2026

Op 22 April 2026 het die Konstitusionele Hof uitspraak gelewer in die saak Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie v Agro Data CC en ’n Ander. Die Hof het eenparig beslis dat die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie (“SAMRK”) nie wetlik bindende regstellende bevele mag uitreik nadat dit menseregteklagtes ondersoek het nie. Indien sy aanbevelings geïgnoreer word, moet dit ’n bevoegde hof nader. Dit mag tegnies klink, maar dit is grondwetlik van groot belang. Die uitspraak verduidelik die rol van een van Suid-Afrika se belangrikste Hoofstuk 9-instellings en herinner ons daaraan dat selfs die beskerming van regte binne die raamwerk van die reg moet geskied.

Wat is die Menseregtekommissie veronderstel om te doen?
Die SAMRK is ingevolge Hoofstuk 9 van die Grondwet ingestel om die grondwetlike demokrasie te versterk. Artikel 181 waarborg sy onafhanklikheid en vereis dat staatsorgane dit bystaan en beskerm. Artikel 184 ken drie kernfunksies aan die Kommissie toe: om respek vir menseregte te bevorder; om die beskerming en ontwikkeling van menseregte te bevorder; en om die nakoming van menseregte in Suid-Afrika te monitor. Dit het ook ’n besondere plig ingevolge artikel 184(3) om van staatsorgane te vereis om verslag te doen oor maatreëls wat getref is om sosio-ekonomiese regte te verwesenlik, insluitend behuising, gesondheidsorg, voedsel, water, maatskaplike sekerheid, onderwys en die omgewing.

Eenvoudig gestel, die Kommissie is nie ’n simboliese instelling nie. Dit is bedoel om te ondersoek, oortredings bloot te lê, op te voed, te monitor, te bemiddel en, waar nodig, te litigeer. Die Wet op die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie 40 van 2013 verleen wesenlike bevoegdhede om klagtes te ondersoek, inligting te vereis, persone te dagvaar, dokumente te bekom, geskille te bemiddel en hofverrigtinge in eie naam of namens ander in te stel. Die vraag in Agro Data was egter of hierdie bevoegdhede nóg ’n stap verder strek. Kan die SAMRK self bindende regstellende maatreëls oplê?

Waaroor het die onlangse saak gehandel?
Die geskil het ontstaan op die plaas Doornhoek in Mpumalanga. Nadat Agro Data CC die plaas gekoop het, het bewoners gekla dat hulle toegang tot boorgatwater ontneem is. Die SAMRK het ondersoek ingestel en bevind dat hul regte op water en waardigheid geskend is. Dit het vervolgens sogenaamde “riglyne” uitgereik, insluitend dat toegang tot water herstel moet word en dat die partye op ’n betekenisvolle wyse oor waterbestuur moet skakel.

Toe hierdie riglyne nie nagekom is nie, het die Kommissie die hof genader om bevestiging te verkry dat dit regtens bindend is. Die Konstitusionele Hof het dié argument verwerp. Dit het beslis dat die SAMRK aanbevelings mag maak, maar dat sodanige aanbevelings nie die krag van ’n hofbevel het nie. In geval van nie-nakoming moet die Kommissie die onderliggende regteskending voor ’n bevoegde hof aanhangig maak.

Waarom kan die Openbare Beskermer bindende regstellende stappe neem, maar nie die SAMRK nie?
Die antwoord lê in die teks van die Grondwet. Artikel 182(1)(c) bepaal dat die Openbare Beskermer “gepaste regstellende stappe” mag neem. In die 2016-uitspraak van EFF v Speaker het die Konstitusionele Hof beslis dat hierdie regstellende stappe bindend is, tensy dit deur ’n hof tersyde gestel word.

Artikel 184(2)(b), wat op die SAMRK betrekking het, gebruik egter ander bewoording. Dit bepaal dat die Kommissie “stappe mag doen om gepaste regstelling te verkry” waar menseregte geskend is. Die Hof het bevind dat “stappe doen om te verkry” beteken om by te staan, te fasiliteer, aan te beveel en, waar nodig, ’n hof te nader. Dit beteken nie dat die Kommissie self ’n finale, bindende regsmiddel kan oplê nie. Dit is nie omdat die SAMRK minder belangrik is as die Openbare Beskermer nie, maar omdat elke Hoofstuk 9-instelling ’n eie, onderskeie grondwetlike ontwerp het.

Verswak dit die beskerming van menseregte?
Nie noodwendig nie. Die uitspraak maak die SAMRK nie tandeloos nie. Dit beskik steeds oor omvangryke ondersoekbevoegdhede. Dit kan steeds inligting verkry, ondersoeke instel, geskille bemiddel, aan die Parlement verslag doen, klaers bystaan en litigasie instel. Die bevindinge daarvan kan aansienlike grondwetlike en openbare gewig dra.

Die uitspraak beteken egter dat bindende regsafdwinging deur die howe moet geskied, tensy die Parlement duidelik ’n ander wettige meganisme skep. Hierdie onderskeid is belangrik. Artikel 38 van die Grondwet verleen aan persone die reg om ’n bevoegde hof te nader wanneer hul regte geskend of bedreig word. Artikel 165(5) bepaal dat hofbevele bindend is op alle persone en staatsorgane waarop dit van toepassing is. Finale afdwingbare regshulp berus dus, in die reël, by die regbank.

Wat is die grondwetlike les?
Die les is nie dat menseregte gering geskat word nie. Die les is dat regte die beste beskerm word wanneer instellings binne hul regmatige mandate bly. ’n Grondwetlike demokrasie berus nie slegs op goeie uitkomste nie, maar ook op wettige en behoorlike prosesse. Die SAMRK bly ’n kernbeskermer van regte. Maar dit is ’n instelling wat ondersoek, aanbeveel, bemiddel, verslag doen en litigeer; dit is nie ’n hof in die kleine nie.

Die uitspraak trek dus ’n sorgvuldig afgebakende grens. Dit beskerm die gesag van die howe, bevestig die institusionele rol van die SAMRK en verhoed dat openbare mag by implikasie uitgebrei word. Indien die Parlement van mening is dat die Kommissie sterker afdwingingsbevoegdhede benodig, moet dit dit uitdruklik bepaal en sodanige bevoegdhede in ooreenstemming met die Grondwet ontwerp.

Dit is die werklike betekenis van Agro Data. Dit verswak nie menseregte nie; dit plaas die afdwinging daarvan op die korrekte grondwetlike grondslag. In ’n land waar regte dikwels geskend word weens verwaarlosing, armoede en administratiewe tekortkominge, is hierdie onderskeid nie bloot akademies nie. Dit is die verskil tussen mag wat doelgerig uitgeoefen word en mag wat onderhewig is aan die reg.

Vir meer oor hierdie onderwerp, lees: WHEN LIFE IS UNDER THREAT: WHY SOUTH AFRICA’S MOST BASIC RIGHT IS IN CRISIS – https://fwdeklerk.org/when-life-is-under-threat-why-south-africas-most-basic-right-is-in-crisis/