Inleiding

Die Grondwet vereis die skepping van ’n onafhanklike liggaam om klagtes van polisiewangedrag of misdrywe te ondersoek. Hierdie liggaam is die Onafhanklike Polisie-ondersoekdirektoraat.

Laat verlede jaar het die Direktoraat die publiek uitgenooi om kommentaar te lewer op die sy se Konsepregulasies vir die Onafhanklike Polisieondersoekdirektoraat, 2025. Die FW de Klerk Stigting het gereageer met ’n vertoë wat kommer oor die Direktoraat se onafhanklikheid uitlig met betrekking tot sekerheid van ampstermyn, sekerheid van vergoeding, asook toesig‑ en aanspreeklikheidsmeganismes.

Waarom die Direktoraat se Onafhanklikheid Saak Maak

Die Hoogste Hof van Appèl het beslis dat die Direktoraat voldoende onafhanklikheid moet hê om sy mandaat te vervul. Die elemente van voldoende onafhanklikheid is: Sekerheid van ampstermyn en sekerheid van vergoeding, asook meganismes vir aanspreeklikheid en toesig wat nie outonomie ondermyn nie, maar wat die Direktoraat steeds toepaslike politieke aanspreeklikheid onderwerp.

Sonder hierdie waarborge kan die Direktoraat se personeel nie hul pligte onafhanklik en met ywer verrig nie.

Wat is die bekommernisse oor die Konsepregulasies

Die FW de Klerk Stigting het die volgende bekommernisse wat ’n wysiging van die konsepregulasies noodsaak:

Sekerheid van ampstermyn

Konsepregulasie 7(6)(a) stel voor dat die Direktoraat se ondersoekers ontslaan kan word weens “oorbodigheid”. Die Stigting voer aan dat dit onafhanklikheid ondermyn. As ondersoekers bloot verwyder kan word omdat hul poste “oorbodig” is, ontbreek die beskerming wat hulle nodig het om daadwerklik op te tree.

Belangrik is dat die Stigting daarop wys dat hoewel algemene staatsdiensstandaarde ontslag weens oorbodigheid mag toelaat, die Direktoraat se onafhanklikheid groter beskerming vereis. Byvoorbeeld: die Konstitusionele Hof het voorheen tot die gevolgtrekking gekom dat ’n soortgelyke tekortkoming die Valke onvoldoende onafhanklik gelaat het.

Sekerheid van vergoeding

Onafhanklikheid berus ook op finansiële sekerheid. Konsepregulasie 5 bepaal die salarisskale vir ondersoekers, maar nie vir die Direktoraat se uitvoerende direkteur nie. In plaas daarvan word die uitvoerende direkteur se salaris deur die Minister van Polisie, met instemming van die Minister van Finansies, bepaal.

Die Stigting het daarop gewys dat die Direktoraat se leierskap finansieel geïsoleer moet wees van uitvoerende druk. As gevolg van die feit die uitvoerende direkteur se vergoeding nie statutêr beskerm word nie, maar bloot deur politici bepaal word, skep dit die risiko van politieke invloed. Weereens, toe die Valke ’n soortgelyke probleem ervaar het, het die Konstitusionele Hof het beslis dat hulle onvoldoende onafhanklik was.

Toesig- en aanspreeklikheidsmeganismes

Deur oorbodigheid toe te laat en die uitvoerende direkteur se salaris aan politieke diskresie oor te laat, skep die Konsepregulasies drukpunte waardeur politieke invloed die Direktoraat kan binnedring. As die uitvoerende direkteur gekompromitteer sou word, kan hierdie kwesbaarhede uitgebuit word om die Direktoraat te verswak en sy werk te manipuleer.

Ten slotte

Die publiek se vertroue in SAPD hang af van die Direktoraat se onafhanklikheid. As gevolg van die feit dat die Direktoraat se ondersoekers nie sekerheid van ampstermyn het nie en die uitvoerende direkteur se salaris deur politici bepaal word, sal die publiek die Direktoraat as kwesbaar vir beide eksterne druk en interne manipulasie beskou.

Die Stigting doen daarom ’n beroep op die Direktoraat om die Konsepregulasies te wysig deur “oorbodigheid” as ’n rede vir ontslag te verwyder en die uitvoerende direkteur se salaris statutêr vas te lê om dit teen politieke invloed te beskerm. Hierdie maatreëls is noodsaaklik om die Direktoraat se onafhanklikheid te verseker en die grondwetlike belofte van onpartydige toesig te handhaaf.