Suid-Afrika se waterkrisis word dikwels beskryf as ’n diensleweringsmislukking. Dit is wel so, maar dit is ook iets meer tasbaar en meetbaar: ’n nasionale ekonomiese verlies. Dit kos die staat miljarde, dit kos munisipaliteite nog miljarde, en dit kos gewone burgers geld wat hulle eenvoudig nie het om te spaar nie. Artikel 27(1)(b) van die Grondwet bepaal dat elkeen die reg het op toegang tot voldoende water, en artikel 27(2) vereis dat die staat redelike wetgewende en ander maatreëls moet tref, binne die perke van beskikbare hulpbronne, om hierdie reg geleidelik te verwesenlik. Op plaaslike vlak vereis artikel 152(1)(b) dat munisipaliteite moet verseker dat dienste op ’n volhoubare wyse aan gemeenskappe gelewer word, terwyl artikel 195 bepaal dat die openbare administrasie hulpbronne doeltreffend, ekonomies en doelmatig moet aanwend en verantwoordbaar moet bly. Die Waterdienste-wet van 1997 versterk hierdie raamwerk deur die reg op toegang tot basiese watervoorsiening te erken en deur duidelike verpligtinge op waterdiensinstellings te plaas. Die grondwetlike en wetgewende posisie is dus duidelik. Die vraag is nie of Suid-Afrika oor ’n regsraamwerk vir watersekerheid beskik nie – dit doen. Die werklike vraag is waarom die koste van mislukking so hoog geword het.

Op nasionale vlak is die syfers ontnugterend. Suid-Afrika verloor na raming R9,9 miljard per jaar weens nie-inkomstewater. Dit verwys na behandelde water wat verlore gaan as gevolg van lekkasies, diefstal, meetfoute en ander ondoeltreffendhede voordat enige inkomste ingevorder kan word. Die Nasionale Water- en Sanitasie-meesterplan waarsku reeds jare lank dat munisipaliteite jaarliks sowat 1 660 miljoen kubieke meter water verloor, en dat ongeveer R33 miljard ekstra per jaar oor ’n tydperk van tien jaar nodig sal wees om watersekerheid te bereik. Ander amptelike en bedryfsramings plaas die breër jaarlikse behoefte om waterinfrastruktuur te herstel, in stand te hou en op te gradeer op ongeveer R90 miljard per jaar vir die volgende dekade. Hierdie syfers mag op die oog af na abstrakte beplanningsramings lyk, maar in werklikheid weerspieël dit ’n land wat toegelaat het dat gewone instandhouding ’n uitgestelde nasionale aanspreeklikheid word. Die koste van niksdoen is nie meer teoreties nie – dit verskyn reeds op die balansstaat.

Die las skuif dan af na provinsiale en munisipale regering, waar die krisis sigbaar word in begrotings, skuldvlakke en noodverkrygings. Johannesburg se onlangse watersituasie illustreer die punt met besondere duidelikheid. ’n ISS-ontleding wat hierdie maand gepubliseer is, toon dat Johannesburg se nie-inkomstewater op 44,8% beraam word, wat beteken dat die stad slegs 55,2% van sy potensiële waterinkomste kan faktureer en invorder. Die gevolg is ’n jaarlikse tekort van bykans R7 miljard. Dit verswak die stad se vermoë om verouderde infrastruktuur te herstel, faktureringstelsels te verbeter en afvalwaterbehandelingsaanlegte weer op standaard te bring. Dit help ook verklaar waarom waterprobleme dikwels selfversterkend raak: ’n munisipaliteit verloor water, verloor dan inkomste, en verloor uiteindelik die vermoë om die pype te herstel wat die verliese in die eerste plek veroorsaak het. Soortgelyke druk is elders in die land sigbaar. eThekwini het een van die hoogste waterverlieskoerse onder metropole aangeteken, terwyl dorpe in die Oos-Kaap, Vrystaat, Limpopo en Mpumalanga herhaaldelik na noodmaatreëls moes gryp omdat basiese netwerkonderhoud en beplanning nie volhoubaar toegepas is nie.

Maar die grootste koste is nie altyd dié wat in openbare rekeninge verskyn nie. Dit is wat uit die sak van die gewone burger verdwyn. Daar is geen enkele nasionale syfer wat hierdie huishoudelike las volledig vasvang nie, en dit is juis die punt. Die skade word versprei oor duisende alledaagse besluite en gedwonge uitgawes: die koop van gebottelde water, die betaling van informele verskaffers, die installering van jojo-tenks, die aanbring van drukpompe, die herstel van huishoudelike toestelle wat deur onderbroke watertoevoer beskadig is, die betaling van vervoerkoste om water te gaan haal, die verlies aan werksure terwyl mense in rye staan, en die gesondheidskoste wat volg wanneer gemeenskappe noodgedwonge na onveilige waterbronne wend. In arm gemeenskappe kan hierdie uitgawes verwoestend wees, juis omdat dit in kontant, in tyd en in verlore geleenthede betaal word. Die uitwerking is regressief. Huishoudings met minder inkomste betaal in die praktyk ’n hoër prys vir munisipale mislukking. Dit is waarom die waterkrisis nie net ’n infrastruktuurvraagstuk is nie – dit is ook ’n ongelykheidsvraagstuk.

Die rol van die watertenkwa-mafia maak die situasie nog erger. Onlangse berigte en openbare kommentaar beskryf ’n patroon waar infrastruktuur doelbewus gesaboteer word of toegelaat word om te verval, waarna tenkwakontrakte die voorkeur- en winsgewende plaasvervanger vir behoorlik funksionerende pyplyne word. In Adams Mission in eThekwini is berig dat inwoners tot soveel as 15 keer die amptelike tarief betaal het vir water wat onwettig uit tenkwaens verkoop is. Sommige ramings dui daarop dat ’n tenkwa van 28 000 liter meer as R1 miljoen binne enkele dae kan genereer in gebiede waar die munisipale watervoorsiening ineengestort het en amptelike voertuie nie opdaag nie. Munisipaliteite in Gauteng het na bewering R2,37 miljard oor vyf jaar aan watertenkwa-dienste bestee. Selfs al word in ag geneem dat tenkwavoorsiening soms ’n noodmaatreël kan wees, bly ’n stelsel wat afhanklikheid van tenkwaens normaliseer, ekonomies onhoudbaar. Water wat tydelik teen krisispryse gelewer word, is byna altyd duurder as water wat betroubaar deur goed-onderhoude infrastruktuur voorsien word.

Dit is waar grondwetlike ontleding besonder belangrik word. Artikel 27 word nie nagekom deur sporadiese tenkwa-aflewerings in gebiede waar formele watervoorsieningsnetwerke reeds maande of selfs jare lank faal nie. Artikel 152 se vereiste van volhoubare munisipale dienslewering word nie vervul wanneer noodverkryging ’n permanente bedryfsmodel word nie. Artikel 195 se voorskrif dat openbare hulpbronne doeltreffend, ekonomies en verantwoordbaar aangewend moet word, word nie nagekom waar miljarde verlore gaan weens lekkasies, verwaarlosing, onreëlmatige verkryging of kriminele winsbejag nie. Trouens, die huidige patroon dui op ’n gelaagde grondwetlike mislukking: die nasionale regering het nie voldoende regulatoriese en infrastruktuurondersteuning gebied nie; provinsies het te dikwels versuim om betyds in te gryp waar munisipaliteite besig is om ineen te stort; en plaaslike regering het op te veel plekke gefaal in sy basiese verpligtinge van instandhouding, beplanning en eerlike administrasie. Die regswetgewing swyg oor geen van hierdie aangeleenthede nie. Die probleem lê nie by die regsraamwerk nie, maar by die uitvoering en afdwinging daarvan.

’n Ernstige reaksie moet dus begin by die minste glansryke, maar ekonomies mees sinvolle oplossing: instandhouding. Kaapstad se ervaring tydens en ná die Day Zero-periode is besonder insiggewend. Drukbestuur oor groot dele van die stad se netwerk het gehelp om tydens die hoogtepunt van die droogte sowat 70 miljoen liter water per dag te bespaar. Dit het nie elke langtermyn-voorsieningsprobleem opgelos nie, maar dit het ’n belangrike punt bevestig: om verliese te verminder is dikwels goedkoper en vinniger as om nuwe watervoorsiening van vooraf te bou. Suid-Afrika het nie in die eerste plek ’n wonderwerk nodig nie. Wat nodig is, is bekwame batebestuur, vinniger hersteltye, betroubare meting, geoormerkte instandhoudingsbegrotings en die beskerming van kritieke infrastruktuur. Munisipaliteite behoort nie instandhouding te hanteer as ’n diskresionêre uitgawe wat eers oorweeg word nadat krisisbesteding gedoen is nie. Dit is die eerste verdedigingslinie van fiskale dissipline.

Internasionale vergelykings ondersteun hierdie benadering. Phnom Penh het ’n swak funksionerende waternutsdiens, waar nie-inkomstewater meer as 70% beloop het, omskep in een van die beste presterende stedelike waterstelsels in die streek, en verliese tot ongeveer 6% verminder deur bestuurs­hervorming, akkurate meting, streng personeeldissipline en anti-korrupsie-maatreëls. Windhoek wys al dekades lank dat die hergebruik van behandelde afvalwater ’n stabiele deel van stedelike watervoorsiening kan word en so die druk op skaars varswaterbronne verminder. Israel toon hoe volhoubare watersekerheid op lang termyn kan lyk wanneer hergebruik, ontsouting en nasionale beplanning op groot skaal met mekaar belyn word. Suid-Afrika hoef nie een van hierdie modelle slaafs na te volg nie. Ons omstandighede verskil. Maar die gemeenskaplike les is duidelik: regerings wat verliese eerlik meet, aanspreeklikheid afdwing, watervoorsiening diversifiseer en besparings weer in die stelsel belê, kan van ’n chroniese krisis na volhoubare stabiliteit beweeg.

Die praktiese hervormingsagenda is dus nie ingewikkeld nie. Eerstens moet nie-inkomstewater doelgerig verminder word deur lekopsporing, die vervanging van pype, betroubare meting en beter drukbestuur. Tweedens moet munisipale wateradministrasie geprofessionaliseer word en instandhoudingsbefondsing geoormerk word. Derdens moet tenkwakontrakte deeglik geoudit en streng gereguleer word, met strafregtelike ondersoeke waar sabotasie of samespanning vermoed word. Vierdens moet artikel 139-ingrypings ernstiger toegepas word waar munisipaliteite duidelik versuim het om hul verpligtinge na te kom. Vyfdens moet die hergebruik van afvalwater, die ontwikkeling van grondwater en, waar dit geregverdig is, ontsouting en ander alternatiewe waterbronne uitgebrei word. Sesdens moet daarop aangedring word dat elke rand wat aan water bestee word, van begroting tot uitkoms naspeurbaar is. Dit is bloot die dissipline van ’n staat wat sowel die Grondwet as sy burgers ernstig opneem.

Die werklike koste van Suid-Afrika se waterkrisis word dus op elke vlak gevoel. Op nasionale vlak is dit ’n rem op ekonomiese groei en ’n infrastruktuurtekort van miljarde rande. Op munisipale vlak beteken dit verlore inkomste, stygende nooduitgawes en ’n toenemende verlies aan openbare vertroue. Vir die gewone burger beteken dit minder geld aan die einde van die maand, minder tyd vir werk en familie, en minder vertroue dat die staat sy mees basiese pligte kan nakom. Daarom moet water nie langer as ’n sekondêre diensleweringsprobleem beskou word nie, maar as ’n kernvraagstuk van die Grondwet en die ekonomie. ’n Land kan nie geloofwaardig oor groei, waardigheid of geleenthede praat terwyl sy mense meer betaal vir minder water nie. Die staat se eerste verpligting is nie om die krisis te verduidelik nie, maar om die onnodige koste daarvan te beëindig.