Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting op 19/11/2025

Inleiding
Die Ondersoekdirektoraat teen Korrupsie (“IDAC”), wat binne die Nasionale Vervolgingsgesag (“NVG”) funksioneer, verteenwoordig Suid-Afrika se vernaamste aanklaer-geleide reaksie op hoëvlak en komplekse korrupsie. IDAC is gestig te midde van die nasleep van sistemiese “staatskaping” en openbare verontwaardiging oor die misbruik van staatsinstellings. Die direktoraat is belas met die taak om ondersoekbevindinge in werklike kriminele aanspreeklikheid om te sit. Maar ons moet vra, watter omstandighede het tot sy ontstaan gelei, wat behels sy wetlike mandaat, hoe doeltreffend was sy optrede tot dusver – en watter lesse kan uit internasionale anti-korrupsie-liggame getrek word om sy impak te versterk?

Stigting en Konteks van IDAC se Ontstaan
IDAC se ontstaan kan teruggevoer word na die stigting van sy voorganger, die Ondersoekdirektoraat (“OD”), wat in April 2019 aangekondig is. Hierdie aankondiging het gevolg op toenemende bewyse wat tydens die Regterlike Kommissie van Ondersoek na Bewerings van Staatskaping (beter bekend as die Zondo-kommissie, 2018-2021) aan die lig gekom het, wat wydverspreide korrupsie binne die regering en staatsondernemings ontbloot het. Ingevolge Proklamasie Nr. 20 van 2019 het President Cyril Ramaphosa artikel 7(1) van die Wet op die Nasionale Vervolgingsgesag van 1998 uitgevaardig om die OD vir ’n aanvanklike tydperk van twee jaar te vestig – met die doel om die bevindings van staatskaping-ondersoeke te vervolg.

Met verloop van tyd het dit duidelik geword dat die tydelike reëling onvoldoende was. In Augustus 2024 is IDAC, ingevolge die Wysigingswet op die Nasionale Vervolgingsgesag van 2024, formeel as ’n permanente eenheid binne die NVG gevestig. Die nuwe wet het aan IDAC uitgebreide bevoegdhede verleen, insluitend ondersoek- en polisietipe magte, asook die vermoë om sy eie ondersoekers en forensiese spesialiste aan te stel. Hierdie wetgewende versterking het ’n belangrike keerpunt tot gevolg gehad. ’n Verskuiwing van ’n tydelike inisiatief na ’n permanente anti-korrupsie-direktoraat, wat ’n stewiger institusionele grondslag binne Suid-Afrika se regs- en geregtigheidsraamwerk daarstel.

Mandaat en Regsraamwerk
Die mandaat van IDAC se doel is om ernstige, hoëprofiel- of komplekse korrupsie en verwante finansiële misdrywe te ondersoek en, waar toepaslik, te vervolg. Veral sake wat voortspruit uit kommissies van ondersoek of wat deur die Nasionale Direkteur van Openbare Vervolging (“NDOV”) verwys word. Die regsgrondslag vir hierdie mandaat lê in hoofstuk 5 van die Wet op die Nasionale Vervolgingsgesag van 1998 (en die daaropvolgende regulasies), wat die Direkteur ondersoekbevoegdhede toestaan soos om getuies en dokumente te dagvaar, deursoekingslasbriewe uit te voer en getuienis onder eed af te dwing (onderhewig aan gebruiksimmuniteit) vir “gespesifiseerde misdrywe”.

Met die 2024-wysigings het IDAC polisiëringstyl-bevoegdhede verkry wat soortgelyk aan dié van wetstoepassingsagentskappe is. Dit stel die direktoraat in staat om ondersoekers en wetstoepassingspersoneel aan te stel, wat die funksies van ondersoek en vervolging binne ’n enkele eenheid in lyn bring. Organisatories bly IDAC deel van die NVG en rapporteer dit aan die Nasionale Direkteur van Openbare Vervolging (“NDOV”). Dit is dus nie ’n selfstandige grondwetlike instelling nie (soos ’n Hoofstuk 9-instelling). Hierdie plasing het debat ontketen oor IDAC se strukturele onafhanklikheid en sy beskerming teen uitvoerende inmenging.

Prestasie en Bereikings
Sedert sy ontstaan het IDAC wesenlike vordering gemaak. Teen middel 2024 het die NVG berig dat sowat R10,6 miljard se bates onder beperkings- of bewaringsbevele geplaas is in verband met staatskapingsake, en dat skikkings – soos die R2,55 miljard van die Switserse maatskappy ABB – suksesvol afgehandel is. Die Jaarverslag 2023/24 dokumenteer verder verskeie belangrike mylpale onder die opskrif van die Ondersoekdirektoraat, insluitend pogings om kapasiteit in digitale forensiese ondersoeke te versterk en om samewerking tussen verskeie wetstoepassingsagentskappe te verbeter.

IDAC het verskeie hoëprofiel-sake aangepak – insluitend verwysings vanaf kommissies van ondersoek, asook die vervolging van senior openbare amptenare en korporatiewe rolspelers – en sodoende ’n duidelike boodskap gestuur dat niemand bo ondersoek verhewe is nie. Die stigting van IDAC het ’n aanklaer-geleide pyplyn geskep wat ondersoekbevindinge in formele vervolgings omskakel. ’n Noodsaaklike skakel in die ketting van aanspreeklikheid.

Ten spyte van hierdie opbou van sake lê die meetbare resultate steeds onder die vlak wat die publiek verwag. Volgens ’n onlangse ontleding deur Freedom House bly wetstoepassing “histories onvoldoende” en hoewel verskeie hoëprofiel-vervolgings aan die gang is, vorder dit stadig. Kritici wys daarop dat skuldigbevindings van topvlak-oortreders steeds ontwykend is, terwyl saakvertragings, terugtrekkings en administratiewe struikelblokke voortduur.

Uitdagings en Beperkings
Die doeltreffendheid van IDAC word aan bande gelê deur verskeie onderling gekoppelde faktore. Eerstens bly kapasiteit ’n groot uitdaging. Alhoewel permanente werwing tans plaasvind, funksioneer die eenheid steeds met minder hulpbronne as wat ooreenstem met die omvang van korrupsie waarmee dit gekonfronteer word. Ontledings dui op onderbefondsing, ’n tekort aan gespesialiseerde forensiese en ondersoekspersoneel, en ’n voortdurende afhanklikheid van tydelike afvaardigings in die vroeëre fases van sy ontwikkeling.

Tweedens bring die prosedurele kompleksiteit van hoëvlak-korrupsiesake – wat dikwels honderde miljoene of selfs miljarde rande behels, met veelvuldige beskuldigdes en oorgrens verskuiwing van geld – lang ondersoektydlyne, aggressiewe verdedigingstaktieke en gereelde vertragings mee. Aanklagte kan op tegniese gronde tersyde gestel óf uitgestel word, soos reeds in sekere staatskaping-verwante sake gesien is.

Derdens bly strukturele onafhanklikheid ’n omstrede kwessie. Sommige organisasies voer aan dat IDAC se plasing binne die NVG nie voldoen aan die onafhanklikheidstandaard wat die Glenister II-uitspraak van die Konstitusionele Hof (2011) vereis vir anti-korrupsie-instellings wat vry van uitvoerende beheer moet wees nie.

Vierdens is IDAC kwesbaar vir koördinerings- en inligtingstoegangsknelpunte – byvoorbeeld, vertragings in die verkryging van toegang tot die Zondo-kommissie se databewaarplek. Oor die algemeen beteken die aard van ondersoekende vervolging – eerder ’n marathon as ’n naelloop – dat openbare persepsies van traagheid of gebrek aan sigbare resultate die instelling se geloofwaardigheid kan ondermyn.

Vergelykende Ontleding met Internasionale Anti-korrupsie-instellings
Om IDAC behoorlik te kontekstualiseer, is dit insiggewend om sy struktuur en prestasie met dié van vooraanstaande internasionale anti-korrupsie-agentskappe te vergelyk. In Hongkong is die Onafhanklike Kommissie teen Korrupsie (“ICAC”) reeds in 1974 gestig met ’n duidelike mandaat, operasionele onafhanklikheid (met regstreekse verslagdoening aan die Goewerneur), goed opgeleide personeel en volhoubare befondsing. Die Kommissie volg ’n drieledige benadering wat fokus op (i) wetstoepassing, (ii) voorkoming en (iii) openbare opvoeding. Die ICAC het binne ’n kort tydperk die rug van institusionele korrupsie gebreek en dien steeds as ’n internasionale maatstaf. Die belangrikste lesse behels onafhanklikheid, voldoende skaal, burgerlike samelewingsondersteuning en ’n geïntegreerde strategie van voorkoming én vervolging.

In Roemenië, daarenteen, is die Nasionale Anti-korrupsie-direktoraat (“DNA”) struktureel binne die vervolgingsgesag geplaas (soortgelyk aan IDAC), maar is dit beman met honderde aanklaers en ondersoekbeamptes. Die direktoraat het binne ’n dekade honderde skuldigbevindings van hoëvlak-amptenare bewerkstellig. Die Roemeense voorbeeld toon dat selfs binne ’n aanklaer-geleide model sukses moontlik is – mits daar voldoende outonomie, hulpbronne en politieke steun bestaan.

Ter vergelyking beklee Suid-Afrika se IDAC ’n middelposisie. Dit beskik oor groter onafhanklikheid en ’n meer gefokusde mandaat as gewone vervolgingseenhede, maar het minder outonomie as ’n selfstandige kommissie. Sy personeel en hulpbronne bly aansienlik kleiner as dié van internasionale voorbeelde en die eenheid bevind hom steeds in ’n vroeë fase van sy operasionele ontwikkeling. Nietemin strook dit met internasionale norme deur as ’n gespesialiseerde anti-korrupsie-eenheid binne die staat se strafregstelsel te funksioneer. Om egter op gelyke voet met die wêreld se beste te presteer, moet IDAC sy kapasiteit vergroot, sy onafhanklikheid versterk en voorkomingsmaatreëls saam met wetstoepassing inkorporeer.

Gevolgtrekking
IDAC verteenwoordig ’n belangrike institusionele stap in Suid-Afrika se voortgesette stryd teen grootskaalse korrupsie. Gebore uit die era van staatskaping, spreek sy mandaat – om ondersoek in vervolging om te skakel – ’n diepgaande aanspreeklikheidsgaping aan. Die direktoraat het nou ’n stewige wetlike grondslag, uitgebreide bevoegdhede en begin reeds merkbare resultate toon. Dit behels grootskaalse batebeslaglegging en opening van dossiere met veelvuldige beskuldigdes en hoëprofielverwysings. Tog bly die volle opbrengs op hierdie belegging nog ontwykend. En die afwesigheid van vinnige hoëprofiel-skuldigbevindings, beperkte kapasiteit, prosedurele vertragings en voortdurende vrae oor strukturele onafhanklikheid beperk steeds sy volle potensiaal.

Om sy volle potensiaal in die toekoms te verwesenlik, moet IDAC van voldoende hulpbronne voorsien word, sy onafhanklikheid verder beskerm word en sy bedrywighede meer doeltreffend gestroomlyn word. Insluitend vinniger verhoorafhandeling en beter toegang tot inligting. Internasionale vergelykings toon dat sukses haalbaar is, maar slegs wanneer politieke wil, institusionele ontwerp en hulpbronne in balans is. In die Suid-Afrikaanse konteks is die grondslag reeds gelê. Die volgende fase moet hierdie fondament omskep in sigbare, geloofwaardige en tydige aanspreeklikheid. IDAC se verhaal is nog besig om te ontvou en die uiteindelike impak daarvan sal net soveel afhang van die stelsel wat dit ondersteun as van die eenheid self.