Uitgereik deur Thando Malinga namens die FW de Klerk Stigting op 02/10/2025

Inleiding

Die 80ste sitting van die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies (“AVVN”) in New York het op ’n deurslaggewende oomblik vir Suid-Afrika plaasgevind. Oor die hele wêreld neem uitdagings toe – van skuldkrisisse tot klimaatrampes, van bloedige konflikte op ons vasteland tot die groeiende wedywering tussen groot moondhede. In só ’n tyd is dit belangrik wat ons nasie op die wêreldverhoog sê. Wat nóg meer saak maak, is watter standpunte ons steun en of dit ons grondwetlike verpligtinge weerspieël, of bloot diplomatieke gerief.

By die AVVN in 2025 het president Cyril Ramaphosa gepoog om Suid-Afrika se buitelandse beleid duidelik uiteen te sit. Hy het sy verbintenis tot multilateralisme, internasionale reg en die VN se stigtingsdoelwitte herbevestig. Hy het ons internasionale houding verbind aan binnelandse prioriteite: die uitwissing van armoede, die vermindering van werkloosheid en die aanspreek van strukturele ongelykheid. Tog het hy in dieselfde asem ’n skerp waarskuwing gerig: “Handel word nou as ’n wapen teen ’n aantal lande in die wêreld gebruik.”

Ramaphosa se woorde, gelewer op 23 September in New York, het die destabiliserende uitwerking van geopolitieke skokke en die wisselvalligheid van handelsbeleid beklemtoon. Hy het die dekadelange Amerikaanse embargo teen Kuba as onregverdig en skadelik veroordeel. Die volgende dag, tydens die Tweejaarlikse Spitsberaad oor ’n Volhoubare, Veerkragtige en Inklusiewe Wêreldekonomie, het hy die dringendheid beklemtoon om die jaarlikse finansieringsgaping van $4 triljoen vir die Volhoubare Ontwikkelingsdoelwitte (“VOD’s”) te oorbrug. Hy het gepleit vir skuldverligting, die hertoewysing van ongebruikte IMF-Spesiale Trekkingsregte, konsessiefinansiering en sterker optrede teen onwettige finansiële vloei.

In beginsel is dit alles lofwaardige doelwitte. Maar die vraag bly: beoefen Suid-Afrika tuis dieselfde grondwetlike waardes wat dit in die buiteland verkondig? En vir die jeug van hierdie land: verseker buitelandse beleid ’n toekoms van geleenthede, of word dit op die altaar van ideologie geoffer?

’n Grondwetlike Kompas in die Buiteland
Laat ons dit duidelik stel: die Suid-Afrikaanse Grondwet is ons hoogste verklaring van identiteit, gegrond op waardigheid, gelykheid en die bevordering van menseregte en vryhede (artikel 1). Hierdie waardes moet ook die kompas wees wat ons wêreldposisies rig. Om billiker internasionale reëls te eis terwyl fiskale verantwoordelikheid en deursigtigheid tuis verwaarloos word, ondermyn ons morele gesag.

Ander demokrasieë lê hul buitelandse beleidswaardes in die wet vas om konsekwentheid te verseker. Suid-Afrika hoef nie hierdie modelle te kopieer nie, maar ons moet erken dat grondwetlike integriteit belyning vereis tussen wat ons sê en wat ons doen. Ons jeug verdien ’n buitelandse beleid wat die burgerlike ideale weerspieël wat hulle in klaskamers en gemeenskappe aanleer – nie een wat verander volgens politieke gerief nie.

Waar het Suid-Afrika by die AVVN 2025 gestaan?
Suid-Afrika se verklaarde standpunte in New York kan in vier temas gegroepeer word. Eerstens, oor finansies en skuldgeregtigheid, het Ramaphosa se pleidooi vir billike skuldverligting en die hertoewysing van SDR’s direk die kwesbaarheid van ontwikkelende ekonomieë aangespreek. Die oorbrugging van die VOD-finansieringsgaping sou, indien dit verwesenlik word, transformerend wees. Tweedens, ten opsigte van multilaterale hervorming, het Suid-Afrika aangedring op sterker samewerking tussen die Verenigde Nasies, die Afrika-Unie, die G20 en ontwikkelingsbanke, asook op ’n meer verantwoordbare en verteenwoordigende VN-Veiligheidsraad.

Derdens, oor handel en dwang, het Ramaphosa tariewe en sanksies as instrumente van dwang veroordeel en hom beywer vir die beskerming van swakker ekonomieë. Tog vereis hierdie standpunt dat ons eie handels- en energiebeleid billikheid en volhoubaarheid weerspieël. Laastens, oor vrede en menseregte, was Suid-Afrika se mees opvallende ingryping die aandrang op ’n “groeiende wêreldwye konsensus dat Israel volksmoord in Gaza pleeg.” Terselfdertyd het Ramaphosa sy respek vir die internasionale reg en die IGH bevestig. Hierdie standpunte is ambisieus, maar beginsels sonder praktyk sal nie die jeug bevredig wat eis dat woorde in New York omskep word in tasbare uitkomste in Johannesburg, Pretoria en Kaapstad nie.

Alliansies, Nie-belyning en Moeilike Keuses
Suid-Afrika beklee tans die G20-presidentskap, en ons tema van “solidariteit, gelykheid en volhoubaarheid” mag nie net ’n slagspreuk wees nie. Die bekendstelling van ’n G20-taakspan oor wêreldwye welvaartsongelykheid, onder voorsitterskap van Nobelpryswenner Joseph Stiglitz, dui op ’n poging om retoriek in werklike invloed te omskep. Die toets sal wees of hierdie presidentskap konkrete voorstelle lewer om die welvaartskloof te verklein en die wêreldwye finansiële stelsel te hervorm.

Terselfdertyd staar Suid-Afrika ’n ongemaklike werklikheid in die gesig: alliansies maak saak. Leiers roep graag die nalatenskap van die Nie-Gebonde Beweging aan, maar ons rekord wek twyfel.

Oor Rusland se oorlog in die Oekraïne dring die regering daarop aan dat dit “aktief nie-belyn” is. Tog dui onthoudings by die VN, gesamentlike vlootoefeninge met Rusland en China, en gemengde diplomatieke boodskappe op die teendeel. Die Verenigde State het openlik gewaarsku dat Suid-Afrika se “neiging na Rusland” die miljarde rande se voorkeurhandel wat ons onder die Afrika-Groei- en Geleentheidswet (“AGOA”) geniet, in gevaar kan stel. Senior Amerikaanse senatore het reeds bevraagteken of Suid-Afrika toegang tot AGOA verdien.

Dit is nie ’n ydele dreigement nie. Toe Amerikaanse amptenare beweer het dat wapens in die geheim aan Rusland verskaf is, het die rand binne ’n week met bykans vyf persent geval. Suid-Afrika dryf veel meer handel met die VSA en die EU as met Rusland – met ordes van grootte. Rusland verteenwoordig minder as 1% van ons internasionale handel. Tog waag ons dit om verhoudings wat werksgeleenthede, uitvoere en beleggings bied, te ondermyn deur aan “kameraadskaplike bande” vas te hou.

Ware nie-belyning beteken nie stilte in die aangesig van skendings van die internasionale reg nie. Dit beteken om konsekwent vir beginsels te staan, selfs wanneer vriende verkeerd is. Neutraliteit mag nie ’n vyeblaar vir morele abdikasie word nie.

Wanneer Handel Terugslaan
Ironies genoeg het Suid-Afrika dit aan eie bas ervaar terwyl Ramaphosa die “wapenisering” van handel veroordeel het. Taiwan – ’n wêreldleier in halfgeleiers – het vroeër van die maand chip-uitvoere na Suid-Afrika kortstondig beperk. Taipei het die besluit gemotiveer deur te wys op Pretoria se afgradering van Taiwan se diplomatieke kantoor onder druk van Beijing.

Hoewel die beperkings binne ’n paar dae opgehef is, was die simboliek duidelik. Vir die eerste keer het Taiwan ’n land spesifiek met uitvoerbeheer geteiken en gewaarsku dat Suid-Afrika se optrede sy nasionale veiligheid bedreig. Die boodskap was onmiskenbaar: as jy jou té nou met een magsblok vereenselwig, sal ander terugslag gee.

Die risiko’s is enorm. Moderne ekonomieë kan eenvoudig nie sonder halfgeleiers funksioneer nie. ’n Verlore toevoer sou nywerhede van die motorbedryf tot telekommunikasie hard tref. Net soos met AGOA, word Suid-Afrika weer herinner dat diplomatieke keuses onvermydelik ekonomiese gevolge dra.

Die Jeug en die Pad Vorentoe
Suid-Afrika se jeug is nie bloot toeskouers nie. Hulle marsjeer vir klimaatsgeregtigheid, eis gelyke toegang tot onderwys en daag strukturele ongelykheid uit. Hulle verstaan dat geregtigheid beide plaaslik én wêreldwyd moet wees. En hulle herken onmiddellik wanneer leiers onkonsekwent optree.

Vir die jeug maak AVVN-toesprake net saak as dit werklik vertaal in werksgeleenthede, nuwe kanse en menswaardigheid. Dit vereis uitvoering. As ons internasionale skuldverligting bepleit, moet ons tuis fiskale dissipline en deursigtigheid toon. As ons menseregte in die buiteland verdedig, moet ons dit konsekwent doen – van Gaza tot Oekraïne – en die internasionale reg respekteer, selfs wanneer dit ongerieflik is. As ons teen die “wapenisering” van handel waarsku, moet ons vennootskappe diversifiseer sodat geen enkele land ons ekonomie kan verstik nie.

As gasheer van die G20 het Suid-Afrika ’n kans om leierskap te toon: om wêreldwye verbintenisse oor skuld te verseker, finansiering vir Afrika se ontwikkeling te mobiliseer en werklike stappe te doen om ongelykheidskloof te verklein. Enigiets minder sal gesien word as nog ’n rondte mooi woorde sonder enige opvolg.

Gevolgtrekking
Konstitusionele diplomasie moet méér as retoriek wees. Dit moet verseker dat die ideale van billikheid, waardigheid en vryheid vanaf ons Handves van Regte deurwerk tot in ons handelsooreenkomste, buitelandse alliansies en internasionale stemme.

Suid-Afrika se oorgang na demokrasie het ons ’n kragtige morele stem gegee. Maar daardie stem sal geloofwaardigheid verloor as ons praktyk van ons beginsels afwyk. Die jeug kyk. Hulle sal ons leiers nie beoordeel volgens applous in New York nie, maar volgens of die Grondwet se waardes in die daaglikse beleid geëerbiedig word.