Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting op 01/08/2025

1 Augustus 2025 is D-dag vir Suid-Afrika as die dreigende handelstariewe ‘n  werklikheid word. Die Verenigde State gaan ’n handelstarief van 30% op Suid-Afrikaanse uitvoere instel. Hierdie sperdatum werp reeds ’n lang skadu oor ons ekonomie. Die Suid-Afrikaanse Reserwebank waarsku dat hierdie tariewe sowat 100 000 werksgeleenthede kan bedreig en dit is die landbou- en motorbedrywe wat die swaarste getref gaan word. Met werkloosheid reeds op 32,9% (meer as 43% volgens die breë definisie) en jeugwerkloosheid bo 46%, kan ons nie verdere houe bekostig nie. Dit is ’n skerp herinnering dat byna die helfte van jong Suid-Afrikaners sukkel om werk te vind. Die vraag is nou nie óf ons hierdie tariefpyn op die nippertjie kan vryspring nie, maar hoe ons as ’n nasie kan herkalibreer en onsself teen sulke eksterne skokke kan beskerm.

Hoe het ons hier beland? Amptenare in Washington het Suid-Afrika se binnelandse beleide openlik gekritiseer – insluitend ons regstellende aksie- en Swart Ekonomiese Bemagtigingswette (“SEB”) – sowel as ons diplomatieke standpunte oor kwessies soos die Rusland-Oekraïne-oorlog en die volksmoordsaak teen Israel. Volgens hulle skep hierdie beleide hindernisse óf bots dit met Amerikaanse belange. Ons moet eerlik wees: al is die Amerikaanse benadering lomp, het dit wel die foutlyne in ons eie land ontbloot. Hierdie tariefkonflik is deels ’n reaksie op ons beleidskeuses – en dit dwing ons om te besin of daardie keuses werklik hul beoogde doelwitte vir die breë publiek bereik, óf net ’n handjievol met politieke verbintenisse bevoordeel.

Maar om skuld op andere te pak, gaan nie ’n enkele werk red nie. Suid-Afrika moet met nugtere pragmatisme en doelgerig reageer. Ons moet hierdie krisis omskep in ’n geleentheid om ons ekonomie op die lange duur te versterk. Wat staan ons te doen?

Eerstens moet ons ons handelsverhoudings diversifiseer en versterk. Suid-Afrika kan nie te veel staatmaak op die welwillendheid van ’n enkele land nie. Die Verenigde State is ons tweede grootste bilaterale handelsvennoot ná China, en die verlies aan sekere toegang tot die Amerikaanse mark is pynlik – maar dit is geensins die einde van die pad nie. Ons moet ons pogings versnel om handel met ons BRICS-vennote en die res van Afrika uit te brei. China se reuse-mark kan byvoorbeeld meer van ons minerale, wyn en vrugte absorbeer. Indië, Brasilië en ander lande bied toenemend nuwe uitvoergeleenthede as ons dit doelgerig nastreef. Ons regering werk reeds saam met die bedryf om alternatiewe markte vir ons produkte te vind en die betrokke sektore met noodplanne te ondersteun. Hierop moet ons voortbou deur handelsbevordering in Asië, die Midde-Ooste en regoor Afrika te verskerp – en veral voordeel te trek uit die Afrika-kontinentale vryhandelsgebied. Kortom: as een deur sluit, moet ons gereed wees om vele ander oop te maak.

Tweedens moet ons belê in vaardigheidsontwikkeling en jeugbemagtiging as kernpilare van ’n inklusiewe en veerkragtige ekonomie. Die tariefkrisis beklemtoon ’n ongemaklike waarheid: ons ekonomie skep eenvoudig nie genoeg geleenthede nie – veral nie vir jongmense nie. Miljoene talentvolle Suid-Afrikaanse jeug staan steeds aan die kantlyn. Ons moet hul potensiaal ontsluit deur onderwys, opleiding en ondersteuning vir entrepreneurskap. Dit verg ’n deeglike heropbou van ons vaardigheidspyplyn – van basiese onderwys tot beroepsopleiding – om by die vereistes van ’n moderne ekonomie aan te pas. Ons kan hier staatmaak op vennootskappe met BRICS en ander bondgenote om vaardigheidsontwikkeling te versnel. China het byvoorbeeld sogenaamde “Luban Workshops” – beroepsopleidingsentrums in bykans 20 lande – gestig om tegniese kundigheid met plaaslike jeug te deel. Suid-Afrika behoort sulke inisiatiewe nie net te verwelkom nie, maar dit ook plaaslik uit te brei. Tydens verlede jaar se BRICS-beraad in Johannesburg het die BRICS Skills Challenge gewys hoe samewerking in velde soos robotika, datawetenskap en lugvaart ons jeug kan help om kritieke vaardighede te ontwikkel. Tegniese uitruilings, beurse en gesamentlike navorsingsprogramme met China, Indië en ander vennote sal ons help om die ingenieurs, ambagslui en innoveerders te kweek wat ons dringend benodig. Deur jong Suid-Afrikaners met wêreldklas-vaardighede toe te rus, verminder ons nie net werkloosheid nie – ons maak ook ons ekonomie meer mededingend op die wêreldtoneel. Soos die aanhef van ons Grondwet ons aanmoedig om “die potensiaal van elke persoon te ontsluit,” is daar geen groter potensiaal wat wag om ontsluit te word as dié van ons jeug nie.

Derdens moet ons ons eie ekonomiese huis in orde bring deur ons beleide te belyn met sowel grondwetlike waardes as ekonomiese realiteit. Suid-Afrika se Grondwet is ons rigtingwyser – dit verbind ons om “die lewensgehalte van alle burgers te verbeter” en ’n samelewing te bou wat op gelykheid en geregtigheid gegrond is. Om dit na te kom, moet ons beleide die breë bevolking werklik ophef en nie bloot ’n blokkie aftik óf ’n klein, verbonde elite verryk nie. Neem Swart Ekonomiese Bemagtiging (“SEB”) as voorbeeld. Die doel om historiese ongeregtighede reg te stel, is korrek en grondwetlik – artikel 9(2) van die Handves van Regte laat maatreëls toe om diegene wat deur onbillike diskriminasie benadeel is, te bevorder. Maar die Grondwet is ewe duidelik dat sulke maatreëls redelik ontwerp moet wees om gelykheid op die lang termyn te bevorder, sonder om onnodige skade of permanente verdeeldheid te veroorsaak. In die praktyk het SEB te dikwels hierdie mikpunt gemis. Selfs navorsing deur professor William Gumede toon dat SEB “tot verhoogde armoede, werkloosheid en ongelykheid gelei het” en hoofsaaklik ’n klein groepie polities verbonde individue bevoordeel het. Dit is allesbehalwe breë bemagtiging. Wanneer ons bemagtigingsbeleide beleggings afskrik, nuwe ondernemings blokkeer, of bestaande welvaart hoofsaaklik na ’n paar verskuif, ondermyn dit die gelykheid wat dit veronderstel is om te bevorder. Ons moet hierdie beleide herkalibreer – byvoorbeeld deur geleidelik oor te skakel na behoefte-gebaseerde bemagtiging (met fokus op inkomste en ligging eerder as ras) en deur maatskappye te beloon vir werkskepping en vaardigheidsontwikkeling, eerder as vir simboliese eienaarskapsoordragte.

Die uiteindelike doel is ’n ekonomie waar jong entrepreneurs van Soweto tot Saldanha ’n regverdige kans kry – waar bemagtiging gemeet word aan nuwe werksgeleenthede, nuwe ondernemings en stygende inkomste vir die meerderheid, eerder as deur aandeletransaksies vir ’n bevoorregte minderheid. Ons kan dit bereik sonder om regstellende maatreëls prys te gee, deur dit te grond in ekonomiese insluiting en onderwys. Dit sal nie net ons samelewing meer regverdig maak nie, maar ook wrywing met internasionale vennote verminder wat reeds beswaar gemaak het teen ons huidige benadering.

Vierdens moet ons ons weer verbind tot die fundamentele ekonomiese vryhede wat in ons Grondwet veranker is. Artikel 22 van die Grondwet stel dit duidelik: “Elke burger het die reg om vrylik sy of haar beroep, ambag of professie te kies.” Hierdie vryheid beteken min as ons nie ’n ekonomiese klimaat skep waar besighede kan floreer en werksgeleenthede kan ontstaan nie. Ons moet ’n omgewing bevorder waar entrepreneurs – veral jongmense – maklik ondernemings kan begin en waar beleggers, plaaslik én buitelands, vertroue het om kapitaal in nuwe projekte te belê. Dit verg dat ons onnodige rompslomp verminder, betroubare infrastruktuur soos energie, vervoer en breëband verseker, en die oppergesag van die reg afdwing sodat kontrakte gerespekteer en korrupsie gestraf word. Ons moet ook swaar regulasies hersien wat onbedoeld werkskepping kelder. As goedbedoelde arbeidswette klein ondernemings ontmoedig om eerstekeer-werksoekers aan te stel, moet ons slim en grondwetlik gesonde aanpassings vind. Só kan ons werkersregte beskerm terwyl ons dit makliker maak om die werksmag uit te brei. ’n Meer dinamiese ekonomie sal eksterne skokke soos tariewe beter kan weerstaan. Wanneer Suid-Afrikaners ware ekonomiese vryheid het om te werk en te innoveer, bou ons ’n natuurlike buffer teen moeilike tye.

Laastens moet ons ’n gees van vennootskap omhels – ’n ware “insluitend van alle Suid-Afrikaners”-benadering – om deur hierdie storm te navigeer. Regering, die sakewêreld, burgerlike samelewing en ons jeug moet in die nasionale belang saamspan. Ons regering moet die VSA diplomaties betrek om spanning te ontlont, terwyl dit aktief nuwe handelsvennote hof en binnelandse nywerhede ondersteun. Ons sakegemeenskap moet nie uit vrees terugdeins nie, maar hierdie oomblik aangryp om nuwe markte te verken en in plaaslike kapasiteit te belê. Ons jeug – tegnologies vaardig, kreatief en energiek – moet as entrepreneurs en probleemoplossers aan tafel genooi word, nie as passiewe slagoffers van hoë werkloosheid nie.

Gedurende hierdie proses moet die visie van ons Grondwet ons kompas wees. Dit roep ons op tot “’n verenigde en demokratiese Suid-Afrika wat sy regmatige plek as ’n soewereine staat in die familie van nasies kan inneem.” Dit beteken dat ons ons waardes tuis handhaaf terwyl ons konstruktief in die wêreld betrokke bly. Ons hoef nie te kies tussen soewereiniteit en globale vennootskap nie: ons kan ons belange kragtig verdedig én terselfdertyd hervorm waar nodig, om aan die hoogste standaarde van geregtigheid en doeltreffendheid te voldoen.

Suid-Afrika het al tevore ’n moeilike pad gestap. Ons weet hoe om skynbaar onoorkomelike uitdagings te bowe te kom. Hierdie handelskrisis is geensins so ernstig soos die beproewinge wat ons reeds oorleef het nie. Dit is inderdaad ’n wekroep – ’n herinnering dat dit tyd is om die inklusiewe, mededingende ekonomie te bou wat ons onsself lankal voorsien het. Ons het die bloudruk in ons Grondwet en Nasionale Ontwikkelingsplan en ons het vennote – BRICS en andere – wat bereid is om saam met ons te werk. Nou moet ons die politieke wil én die nasionale eenheid monster om daadwerklik tot aksie oor te gaan.