Uitgereik deur Amirah Hassim namens die FW de Klerk Stigting op 28/10/2025

Daar is ’n stille gevoel van afwagting wat op Suid-Afrika se horison flikker. Vir die eerste keer in jare het beurtkrag afgeneem, die turbines draai weer en die Kabinet het ’n gewaagde bloudruk op die tafel geplaas – die Geïntegreerde Hulpbronplan (“GHP”) 2025, ’n reuse-belegging van R2,23 triljoen wat daarop gemik is om ons elektrisiteitstoekoms te beveilig. Tog skuil daar agter die optimisme ’n diep vraag. Sal hierdie plan ’n grondwetlike teenvoeter vir volhoubare ontwikkeling wees, óf nog ’n goedbedoelde illusie wat slegs die opskrifte voed, maar nie die huise belig nie?

Die omvanryke omvang van die ambisie kan egter nie ontken word nie. Die plan beoog 105 000 MW nuwe opwekkingskapasiteit teen 2039 – meer as dubbel Eskom se huidige produksie. Dit beloof ’n energiemengsel wat uiteindelik die diverse kragbronne in die wêreld van 2025 weerspieël: 24% wind, 18% sonkrag, 11% gas-tot-krag en 5% kernkrag teen 2039, terwyl steenkool se oorheersing van 58% tot 27% afneem. Die visie? Skoon, modern en vooruitstrewend. Dit vertel die verhaal van ’n Suid-Afrika wat weier om deur duisternis gedefinieer te word. En tog is ambisie nie dieselfde as prestasie nie. Artikel 195 van ons Grondwet vereis dat openbare administrasie verantwoordbaar, deursigtig en doeltreffend moet wees – drie eienskappe wat dikwels in ons energiebestuur ontbreek het.

Om egter werklik te verstaan wat hierdie plan beteken, moet ’n mens verder kyk as megawatt en gesimuleerde scenario’s. Die werklike vrae bly: Wie gaan betaal? Wie gaan bou? En wie gaan uiteindelik baat vind?

Vir die jeug – die generasie wat grootgeword het met kerslig as studielig – maak die antwoord in besonder baie saak. Ja, jongmense is verbruikers van energie, maar hulle is ook die toekomstige tegnici, ingenieurs, data-ontleders en entrepreneurs wat óf ’n gemoderniseerde netwerk óf die skuldlas van nóg ’n plan gegrond op verkeerde berekening sal erf. Artikel 29 van die Grondwet waarborg hulle die reg op onderwys, terwyl artikel 22 die reg beskerm om vrylik ’n beroep of ambag te kies. Albei is, in wese, afhanklik van elektrisiteit. Sonder energie verdwyn geleenthede.

Tog werp die plan se pryskaartjie van R2,23 triljoen ’n lang skadu oor die plan. Dit oorskry die gesamentlike begrotings van Gesondheid, Onderwys en Polisie oor verskeie jare. Die regering hou vol dat dit op privaatsektorbefondsing “buite die balansstaat” sal steun, met die staat slegs as die afnemer. Daardie formulering is bedoel om beleggers te gerus te stel, maar dit wek grondwetlike vrae oor fiskale verantwoordelikheid en toesig. Artikel 215 van die Grondwet vereis ’n deursigtige, verantwoordbare begrotingsproses wat die “doeltreffende en doelmatige gebruik van hulpbronne” bevorder. ’n Plan van hierdie omvang – befonds deur voorwaardelike laste – loop die gevaar om môre se skuld op vandag se optimisme af te skuif.

Daar is steeds ’n paar ligpunte. Eskom, eens die toonbeeld van wanfunksionaliteit, toon weer tekens van lewe – met ’n wins van R24 miljard voor belasting en ’n besparing van R16 miljard op dieselkoste. ’n Nuut aangestelde raad onder leiding van Mteto Nyathi bring korporatiewe gesag en tegniese kundigheid. Indien dit behoorlik bestuur word, kan dit die begin van ’n grondwetlike herlewing binne die energiestaat aandui – een wat meriete, integriteit en doeltreffendheid weer sentraal plaas, soos vereis deur artikel 195 van die Grondwet. Tog moet ons waak daarteen dat politieke inmenging en wanorde in terme van verkrygingswanorde nie weer posvat nie – want dan kan die plan vinniger ontrafel as ’n kragnetwerk onder druk.

Miskien lê die mees onsigbare struikelblok nie in politiek nie, maar in struktuur. Suid-Afrika se beste son- en windbronne is ver van waar die fabrieke geleë is. Die Noord-Kaap mag wel in sonlig baai, maar die industriële area van Gauteng en KwaZulu-Natal gaan mank aan energie. Sonder dringende uitbreiding van die transmissienetwerk sal hernubare energie eenvoudig vanwee gebrekkige infrastruktuur verlore gaan. Hier skuil die stille waarheid. Kragopwekking sonder transmissiehervorming is soos om skepe te bou sonder hawens. Artikel 24 van die Grondwet waarborg die reg op ’n omgewing wat nie skadelik is vir ’n mens se gesondheid of welsyn nie, en vereis volhoubare ontwikkeling. ’n Hernubare toekoms wat agter ’n verouderde netwerk vasgevang bly, druip beide die omgewings- én ontwikkelingstoets.

Nietemin, dit is ’n verhaal van morele verantwoordelikheid. In ’n land waar 46,1% van die jeug steeds werkloos is, verteenwoordig elke kilowatt krag ’n werksgeleentheid wat gered óf geskep kan word. Die bou van sonkragplase, die lê van gaspyplyne, die vervaardiging van turbine-onderdele en die ingenieursontwerp van mikronetwerke is alles geleenthede om waardigheid te versterk – soos vereis deur artikel 10 van ons Grondwet. Maar dit sal slegs gerealiseer word as die regering verseker dat lokalisering, opleiding en jeugdeelname méér is as nagedagtes in glansryke beleidsdokumente. Die belofte van 105 000 MW moet omskep word in 105 000 werksgeleenthede!

Weereens dreig die vaardigheidsgaping om hierdie droom te kelder. ’n Steenkoolgebaseerde arbeidsmag kan nie eenvoudig oornag in die hernubare-energiebedryf omskep word nie. Die GHP 2025 praat van industrialisering, maar te min van onderwys. Suid-Afrika se Tegniese en Beroepsonderwys- en Opleidingskolleges (“TVET”), wat reeds onder groot druk verkeer, het toegewyde energie-oorgangsprogramme nodig – van sonkragingenieurswese tot slimnetwerk-ontleding. Sonder dit sal ons beide die tegnologie én die talent invoer, terwyl ons eie gegradueerdes werkloos bly. ’n Werklik grondwetlike plan sou energiebeleid met jeugontwikkeling verbind en sodoende die gees van artikel 29(1)(b) verwesenlik. Dit is gehalte onderwys wat mense in staat stel om “ten volle aan die samelewing deel te neem.”

Die omgewingsbelange is geensins minder grondwetlik nie. Namate die wêreld versnel na netto-nul vrystelling, is Suid-Afrika se verbintenis om steenkoolverbruik teen 2039 tot 27% te verminder en teen 2050 koolstofneutraliteit te bereik, betekenisvol. Dit strook nie net met ons internasionale verpligtinge ingevolge die Parys Ooreenkoms nie, maar ook met ons binnelandse plig ingevolge artikel 24(b) van die Grondwet om “ekologies volhoubare ontwikkeling te verseker.”

Die herinvoering van kernenergie – insluitend klein modulêre reaktore – mag ou vrese laat herleef, maar dit weerspieël ook die wêreldwye werklikheid dat skoon basisladingkrag nie uitsluitlik deur hernubare energiebronne bereik kan word nie. Die vraag is dus nie óf ons kernkrag moet oorweeg nie, maar hoe: met deursigtigheid, veiligheid en gesonde bestuur – lesse wat ons pynlik geleer het uit vorige mislukkings soos die Pebble Bed Modular Reactor-projek, wat $980 miljoen gekos het en niks opgelewer het nie.

Indien hierdie kernherlewing egter in geslote kringe plaasvind – gehul in geheimhouding óf geopolitieke invloed – sal dit weereens artikel 1(d) van die Grondwet skend, die grondwetlike boublokd van aanspreeklikheid. Energie mag nooit ’n speelterrein vir die elite wees nie. Dit moet ’n deelnemende projek van die mense wees.

Ten spyte van al sy risiko’s, dra die GHP 2025 ook die moontlikheid van oplossing in sig. Indien dit met dissipline uitgevoer word, kan dit beurtkrag beëindig, die konstruksiebedryf laat herleef, groen beleggings aanmoedig en die publiek se vertroue in die staat se vermoë om te lewer, herstel. Dit kan die katalisator wees wat Suid-Afrika se jeug toelaat om in watt en gigagrepe te droom – nie in onderbrekings en verskonings nie. Dit kan wanhoop in ondernemingsgees omskep.

Tog het elke bloudruk in ons demokratiese reis tot dusver dieselfde toets moes deurstaan. Kan goeie planne swak regering oorleef? Artikel 237 van die Grondwet bepaal dat “alle grondwetlike verpligtinge met ywer en sonder versuim uitgevoer moet word”. As die GHP 2025 nóg ’n slagoffer van burokratiese traagheid, korrupsie óf dubbelsinnige beleid word, sal ons weer daardie eenvoudige grondwetlike opdrag oortree het. Dit is om te doen wat ons belowe het en om dit goed te doen.

Vir die FW de Klerk Stigting lê die ware maatstaf van hierdie plan nié slegs in die samestelling daarvan nié, maar in die etiese fondament waarop dit gefundeer is. Energiebeleid is, in wese, ’n menseregtebeleid – want elektrisiteit bepaal of ’n kliniek se broeikas aanbly, of ’n student aanlyn kan eksamen aflê en of ’n klein ondernemer in die township haar besigheid se ligte aan die gang kan hou. Wanneer artikel 27 van die Grondwet die reg op gesondheidsorg, water en maatskaplike sekerheid verskans, veronderstel dit implisiet die bestaan van elektrisiteit om daardie dienste aan te dryf.

Uiteindelik sal Suid-Afrika se energietoekoms nie gemeet word aan hoeveel turbines ons bou nie, maar aan die vertroue wat ons terselfdertyd bou. Die R2,23 triljoen-plan kan óf ons grondwetlike pad verlig, óf weereens die kloof tussen visie en uitvoering blootlê. Ter wille van ons jeug en ons demokrasie, mag dit nie nóg ’n belofte wees wat in die niet verdwyn voordat dit verwesenlik word nie.