Uitgereik deur Sonia Twongyeirwe namens die FW de Klerk Stigting op 11/07/2025

Inleiding

Suid-Afrika se gesondheidsorgstelsel staar verskeie beperkings in die gesig, aangesien gesondheidsorgwerkers die las dra van tekortkominge in befondsing, met ’n toenemende aantal wat werkloos raak. Die situasie word vererger deur begrotingsbeperkings, die bevriesing van USAID deur die Trump-administrasie en mees onlangs, toe die President op 15 Mei 2024 sy goedkeuring geheg het aan die Wet op Nasionale Gesondheidsversekering, 2023 (“NGV-wet”). Die NGV-wet is nog nie in werking nie (artikel 59(1) van die Wet).

Wat Poog die NGV-wet om te doen?

Artikel 27 van die Grondwet bepaal dat elkeen die reg het op toegang tot gesondheidsorgdienste, met inbegrip van reproduktiewe gesondheidsorg, en dat niemand mediese noodbehandeling geweier mag word nie. Die NGV-wet poog om uitvoering te gee aan artikel 27 deur universele toegang tot gehalte gesondheidsorg te verwesenlik, ook bekend as Universele Gesondheidsdekking.

Om dit te bereik, stig die NGV-wet ’n Nasionale Gesondheidsversekeringsfonds (“NGV-fonds”). Hierdie Fonds sal die kernkoper en -verskaffer van mediese dienste wees (artikel 2(a) van die Wet). Geregistreerde gebruikers sal gratis mediese dienste van geregistreerde diensverskaffers kan ontvang (artikel 6(a) van die Wet). Gesondheidsorgverskaffers sal behandeling en verwysings na spesialiste bepaal en dan deur die NGV-fonds vergoed word. Die NGV sal ook jaarliks die toepaslike betalingstariewe vir diensverskaffers bepaal.

Probleme en Bekommernisse

Ten spyte daarvan dat dit wet geword het, het die NGV-wet teenkanting ontvang van burgerregte organisasies, regslui en lede van die Regering van Nasionale Eenheid (“RNE”) soos die Demokratiese Alliansie. Hierdie reaksie spruit uit bekommernisse oor die grondwetlikheid van sekere artikels van die Wet, soos later in hierdie artikel bespreek. Hierdie artikels skend die regte van gesondheidsdiensverskaffers op vryheid van bedryf, beroep of professie, asook die reg op toegang tot gesondheidsorgdienste (artikels 22 en 27 van die Grondwet).

Verskeie probleme is binne die NGV-wet geïdentifiseer. Onder andere beperk dit die dekking wat deur privaat mediese skemas aangebied word, wat die reg op toegang tot gesondheidsorg ondermyn. Die Wet stel ’n bykomende R200 miljard in belasting voor op ’n krimpende belastingbasis om die NGV-fonds te finansier. Daar is ook ’n dreigende gevaar dat gesondheidsdiensverskaffers die land sal verlaat weens die NGV-wet.

Die NGV-fonds sal gefinansier word deur algemene belastinginkomste, herverdeling van befondsing vanaf belastingkrediete vir mediese skemas, ’n betaalstaatbelasting en ’n bykomende belasting op persoonlike inkomste. Ander inkomste sluit in opbrengste op beleggings deur die Fonds, skenkings, ens. Die Fonds sal bestuur word deur ’n Raad wat uit hoogstens 11 lede bestaan. Hierdie lede is aanspreeklik teenoor die minister van gesondheid, ingevolge die Wet op Openbare Finansiële Bestuur, 1999. ’n Hoof Uitvoerende Beampte sal die administratiewe hoof van die Fonds wees en is aanspreeklik teenoor die Raad. Die aanstelling sal gebaseer wees op ervaring en tegniese bevoegdheid ingevolge ’n deursigtige en mededingende proses. Artikel 23 van die Wet magtig die Raad om ’n komitee te stig waaraan enige van sy bevoegdhede of pligte gedelegeer mag word, mits een Raadslid op die komitee aangestel word. Die Wet beperk nie die aantal komitees wat gestig mag word nie, wat vaagheid skep oor hoe administratiewe verantwoordelikhede hanteer sal word. Die Raad se vermoë om enige van sy verantwoordelikhede te delegeer, wek dus vrae oor aanspreeklikheid en deursigtigheid.

Ontleders het bevraagteken wat die rol van privaat mediese skemas sal wees sodra die NGV-wet in werking tree. Artikel 33 bepaal dat sodra die NGV ten volle geïmplementeer is, mediese skemas slegs aanvullende dekking mag bied vir dienste wat nié deur die Fonds vergoed word nié. Dit beperk effektief Suid-Afrikaners se gebruik van privaat mediese skemas en skend die reg op toegang tot gesondheidsorg soos vervat in artikel 27 van die Grondwet. Die samesmelting van openbare en private gesondheidsorgstelsels sal die probleem van werklose gesondheidswerkers vererger, aangesien die reeks diensverskaffers drasties beperk sal word. Aangesien die NGV ook die betalingstariewe vir gesondheidsorgdienste bepaal, sal die privaat sektor verswak word aangesien privaat mediese skemas en praktisyns finansiële en regsbeperkings van die NGV in die gesig staar.

Nasionale Gesondheidsversekering om “Ingefaseer” te word

Hoewel die Wet onderteken is, het die President nog nie ’n datum aangekondig waarop dit in werking sal tree nie. Die staat beplan om die NGV-wet geleidelik in te voer, gebaseer op beskikbare finansiële hulpbronne vanaf 2024 tot 2028. Die implementering sal in twee fases geskied: Fase 1 sal van 2023 tot 2026 plaasvind en sal die ontwikkeling van wetgewing oor Nasionale Gesondheidsversekering insluit, wysigings aan bestaande wetgewing, versterking van die gesondheidstelsel en aankoop van gesondheidsorgdienste vir kwesbare groepe, soos kinders, vroue, persone met gestremdhede en bejaardes, insluit. Die minister word gemagtig om tussentydse komitees aan te stel om advies te gee oor implementering. Fase 1 sluit ook die stigting van die Gesondheidsversekeringsfonds en sy bestuurstrukture in.

Fase 2 sal van 2026 tot 2028 uitgevoer word en sal die voortsetting van inisiatiewe vir die versterking van die gesondheidstelsel op ’n deurlopende grondslag insluit, die mobilisering van bykomende hulpbronne waar nodig en die selektiewe kontraktering van gesondheidsorgdienste vanaf privaat diensverskaffers. Fase 2 sal ook die vestiging en operasionalisering van die Fonds insluit as koper van gesondheidsorgdienste deur middel van ’n stelsel van verpligte voorafbetaling.

Voor die Staatsrede het Minister van Finansies, Enoch Godongwana, geweier om vir die NGV-fonds te begroot totdat Minister van Gesondheid Aaron Motsoaledi, ’n kosteberaming verskaf. Motsoaledi se huiwering om ’n raming te gee wek kommer, aangesien die Fonds byna uitsluitlik deur belastingbetalers gefinansier sal word. Namate tyd verloop, word dit duidelik dat die wyse waarop NGV befonds en geïmplementeer gaan word, nie deeglik deurdink is nie en verdere berading met relevante belanghebbendes vereis.

Gevolgtrekking

Op 6 Maart 2025 het Minister van Gesondheid, Motsoaledi, die voorgestelde Regulasies oor die Bestuur van die NGV-fonds vir openbare kommentaar gepubliseer. Onder die regulasies het die minister die rolle van die ad hoc-adviespaneel en advieskomitee, asook prosedures vir aanstelling en verwydering van lede van die Fonds se Raad en komitees, gespesifiseer. Die FW de Klerk Stigting het formele kommentaar ingedien en gewaarsku dat die minister ultra vires sou optree indien hy die regulasies uitreik.