Die FW de Klerk Stigting neem kennis van hernude oproepe deur die Kaapse Misdaadkrisis-koalisie (“C4”) en ander burgerlike samelewingsorganisasies vir die afkondiging van ’n provinsiale ramptoestand om die toenemende bendegeweld op die Kaapse Vlakte te hanteer. Die Stigting ondersteun hierdie oproep in beginsel, aangesien die huidige situasie ’n ernstige mislukking van voorkoming, ondersoek en vervolging weerspieël en dringende, gekoördineerde en wettige ingryping vereis.

Bendegeweld is nie bloot ’n polisiëringsuitdaging nie; dit is ’n grondwetlike krisis. Die Handves van Regte waarborg die reg op lewe (artikel 11), waardigheid (artikel 10) en vryheid en sekuriteit van die persoon, insluitend die reg om vry te wees van geweld “uit openbare of private bronne” (artikel 12(1)(c)). Die staat is verplig om regte te “respekteer, beskerm, bevorder en vervul” (artikel 7(2)). Waar kinders nie veilig skool toe kan reis nie en nooddienste begeleiding benodig, word die regte op onderwys (artikel 29) en gesondheidsorg (artikel 27) in die praktyk aangetas, en word gelykheid (artikel 9) ondermyn.

Die Stigting se ontleding, Beëindig die Beleg: Die Herwinning van Gemeenskappe wat deur Bendes as Gyselaars Gehou Word, toon dat Suid-Afrika se moordsyfer ongeveer 45 per 100 000 is; dat 76 mense in een week in Julie 2025 in Kaapstad doodgeskiet is; dat meer as 1 500 vuurwapens en byna 40 000 rondtes ammunisie in onlangse maande gekonfiskeer is; en dat skuldigbevindings vir bendemoorde steeds rondom 2-3% bly (minder as 1% in 2026). Hierdie syfers is onaanvaarbaar en verg dringende optrede, aangesien gemeenskappe die reg het om in ’n veilige omgewing te leef.

’n Provinsiale ramptoestand kragtens die Wet op Rampbestuur van 2002 kan wettiglik beter koördinering en hulpbrontoewysing moontlik maak sonder om regte op te skort. Artikel 27(1) bepaal dat ’n ramp verklaar kan word wanneer “bestaande wetgewing en gebeurlikheidsreëlings nie voorsiening maak vir die nasionale uitvoerende gesag om die ramp doeltreffend te hanteer nie.” Artikel 27(2)(a)-(c) maak voorsiening vir die ontplooiing van staatshulpbronne en -personeel, asook die uitvoering van rampbestuursplanne, terwyl artikel 27(2)(l) noodverkrygingsprosedures magtig. Hierdie bevoegdhede kan uitgeoefen word om “die publiek by te staan en te beskerm” en om “ontwrigting te voorkom of te bestry” (artikel 27(3)).

Die Stigting erken dat ’n ramptoestand, soos beoog in artikel 36 van die Grondwet, tydelike beperkings op sekere regte deur regulasies kan toelaat, insluitend maatreëls soos aandklokreëls, bewegingsbeperkings of beperkings op byeenkomste. Enige sodanige beperkings moet egter redelik, regverdigbaar en proporsioneel wees. Anders as ’n noodtoestand kragtens artikel 37, laat ’n ramptoestand nie die opskorting of afwyking van grondwetlike regte toe nie. Dit is ’n wettige raamwerk vir verskerpte koördinering, toesig en dienslewering om openbare veiligheid te herstel en gemeenskappe te beskerm wie se regte reeds daagliks deur bendegeweld geskend word.

Dit moet gepaard gaan met geteikende toepassing van die Wet op die Voorkoming van Georganiseerde Misdaad van 1998 (“WOGM”). Artikel 2 kriminaliseer deelname aan ’n “patroon van afpersingsaktiwiteite”, terwyl Hoofstuk 6 die beslaglegging en verbeurdverklaring van bates wat uit kriminele ondernemings verkry is, magtig. Hierdie instrumente moet sistematies teen bendeleiers gebruik word, saam met versterkte getuiebeskerming, gespesialiseerde bendehofkapasiteit en dringende optrede om SAPD-tekorte en korrupsie aan te spreek wat die onwettige verspreiding van vuurwapens moontlik maak.

Die FW de Klerk Stigting ondersteun dus die afkondiging van ’n provinsiale ramptoestand, mits dit binne grondwetlike perke toegepas word, aan behoorlike toesig onderhewig is en daarop gemik is om die regte op lewe, veiligheid en waardigheid van gemeenskappe onder beleg te herstel. Alle belanghebbendes moet hulle verbind tot ’n deursigtige, gekoördineerde en tydgebonde reaksie, met gereelde openbare verslagdoening oor moorde wat ondersoek word, sake wat aanhangig gemaak word en skuldigbevindings wat behaal word. Grondwetlike regte moet in die praktyk beskerm en afgedwing word – nie net op papier nie.