Uitgereik deur Ismail Joosub namens die FW de Klerk Stigting op 16/09/2025

Suid-Afrikaners het al menige ondernemings aangehoor oor die “skoonmaak” van die staat. Min ondernemings spreek egter die probleem so direk aan soos die Madlanga-kommissie. Nadat KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, luitenant-generaal Nhlanhla Mkhwanazi, gewaarsku het dat ’n kriminele sindikaat wetstoepassing, intelligensie, vervolgingsgesag en selfs dele van die regbank binnegedring het, staan die land nou voor ’n dringende vraag. Kan ons instellings hulleself nog werklik polisieer?

Op 21 Julie 2025 het die President die Regterlike Kommissie van Ondersoek na Kriminaliteit, Politieke Inmenging en Korrupsie in die Strafregstelsel ingestel ingevolge artikel 84(2)(f) van die Grondwet. Die kommissie word gelei deur waarnemende adjunkhoofregter Mbuyiseli Madlanga, saam met advokate Sesi Baloyi SC en Sandile Khumalo SC as mede-kommissarisse. Die paneel beskik oor ’n mandaat en bevoegdhede wat pas by die erns van die bewerings. Die reg om dagvaardings uit te reik, die verpligte voorlegging van dokumente af te dwing, gekoördineerde deursoekings en beslagleggings uit te voer en in besondere belang, die bevoegdheid om bewyse vir onmiddellike ondersoek óf vervolging te versoek. Die tydsraamwerk is streng. ’n Eerste verslag binne drie maande. ’n Tweede na ses maande en die finale oorhandiging aan die Parlement en die Hoofregter.

Daardie tempo maak saak. Kommissies wat sloer, verloor openbare vertroue en gee oortreders die kans om weer te organiseer. Suid-Afrikaners – veral jonger burgers wat al deur staatskaping-onthullings, beurtkrag en diensverskaffingsmislukkings moes leef – het min geduld vir skynvertonings sonder werklike gevolge. Die Madlanga-kommissie moet van vroeg af en deurlopend vordering toon, nie om ’n mediasiklus te bevredig nie, maar om te bewys dat die staat steeds lewenskragtig is.

Tog was daar reeds in hierdie vroeë stadium struikelblokke. Verhore wat vir 1 September 2025 beplan is, moes uitgestel word omdat die Departement van Justisie nie betyds die nodige kerninfrastruktuur in plek gehad het nie. Die Minister se vinnige dissiplinêre optrede teen senior amptenare was noodsaaklik, want administratiewe versuime kan nie toegelaat word om ’n proses wat juis oor aanspreeklikheid gaan, te ontspoor nie. Die positiewe kant is dat ondersoekers steeds voortgegaan het met hul werk deur getuies te ondervra, dokumente te verseker en saaklêers voor te berei. Momentum bly die beste teenmiddel vir skeptisisme.

Die omvang van die werk in ’n proses van hierdie aard is ontsaglik. Die Kommissie sal minstens ondersoek instel na bewyse van sindikaat-invloed oor die SAPD (insluitend Misdaadintelligensie en die Politieke Moorde-taakspan), al drie Gautengse metropolisiedepartemente, die NVG, die Staatsveiligheidsagentskap, Korrektiewe Dienste, hofadministrasie en die regbank. Daardie lys verteenwoordig ’n spektrum van die oppergesag van die reg. Enige bevinding dat hierdie instellings gekompromitteer is, moet gepaard gaan met oplossings wat sterk genoeg is om politieke druk en kriminele teenstand te weerstaan.

Ons begin egter nie van nuuts af nie. Nie so lank gelede nie, het die Zondo-kommissie ontbloot hoe magsnetwerke staatsinstellings verdraai het en dit het uitgebreide vervolgings en strukturele hervormings aanbeveel. Die stadige opvolg sedertdien dien as waarskuwing. Waarheid sonder afdwinging erodeer openbare vertroue. Die Nugent-kommissie by die SAID is die antitese. Duidelike tussentydse bevindinge het vinnige optrede en institusionele herstel moontlik gemaak. Daarenteen herinner die Khampepe-ondersoek na die versuim om apartheidsera-WVK-sake te vervolg, ons daaraan dat uitgestelde geregtigheid in wese ontkende geregtigheid is en dat die verdoeseling van lêers net tyd koop vir oortreders, nie vir slagoffers nie.

Die les vir Madlanga is eenvoudig. Sit die feite helder uiteen, noem die besluitnemers en prioritiseer die stappe om daaraan uitvoering te gee. Dring dan onverpoos daarop aan dat dit uitgevoer word.

Hoe behoort sukses, in konkrete terme te lyk?

Eerstens, beskerm die bewyse en die getuies. Die oordrag van die 121 politieke-moorddossiere na die Kommissie vir integriteitstoetse was ’n positiewe stap. Daardie benadering moet uitgebrei word om digitale saaklêers te kopieer en te verseël, betroubare bewaringskettings in plek te stel en ’n veilige openbaarmakingskanaal te skep vir amptenare wat kan aantoon hoe dossiere weggeneem is, ondersoeke gesaboteer is, óf aanklaers onder druk geplaas is. Sonder sulke maatreëls loop die ondersoek die gevaar om net skaduwees na te jaag.

Tweedens, publiseer die padkaart. ’n Weeklikse operasionele bulletin behoort beskikbaar gestel te word. Al bly sekere inligting sensitief, skrik ware deursigtigheid inmenging af en stel dit die Parlement, burgerlike samelewing en die publiek in staat om vordering dop te hou.

Derdens, verseker tydsgebonde tussentydse optrede. Waar bewyse dit regverdig, moet die Kommissie onmiddellike skorsings, deeglike keuringsprosesse en interne dissiplinêre stappe vir betrokke amptenare aanbeveel. Ook verpligte leefstyloudits en bevriesing van bates vir diegene wat geïmpliseer word en dringende opdragte om toesig-, verkrygings- en informantdatabasisse te beveilig wat kwesbaar is vir kompromittering. Indien bestaande wetgewing sulke stappe vertraag, behoort die President en Kabinet binne weke – nie maande nie – geteikende wysigings aan die Parlement voor te lê.

Vierdens, laat die Parlement sy toesig verdien. Die Kommissie se tussentydse verslae behoort ontwerpresolusies in te sluit wat die Nasionale Vergadering binne 14 dae moet aanneem. Soos duidelike tydlyne vir die uitvoerende gesag, verslagdoeningspligte vir die betrokke instansies en ’n permanente veelpartykomitee wat die implementering monitor. Demokrasie word nie gedien as bevindinge net ter tafel gelê word en dan spoorloos verdwyn nie.

Hoekom so ’n vlak van dissipline? Omdat die prys van mislukking onmiddellik én generasies lank gevoel word. Wanneer politieke moorde ongestraf bly, swyg gemeenskappe liefs om hulself te beskerm. Wanneer dwelmkartelle hofdossiere kan koop, word township-ekonomieë gyselaar geneem. Wanneer aanklaers onder druk geplaas word en regters se status deur die modder gesleep word, tree eerlike amptenare terug en verdwyn talent. Vir jong Suid-Afrikaners wat wonder of hulle ’n toekoms hier kan bou, bepaal die geloofwaardigheid van die regstelsel óf meriete beloon word en óf veiligheid werklik beskerm word.

Sommige sal sê nóg ’n kommissie is maar net ’n herhaling van die verlede. Die verskil lê egter in uitvoering. Madlanga se span het die mag om kriminele prosesse nou te loods en het die voordeel van Zondo se bloudruk en die duidelikheid van Nugent se voorbeeld. Daarby is die publiek vandag meer ingelig, beter genetwerk en minder geneig om verskonings te aanvaar. Dit is sowel ’n geleentheid as ’n uitdaging.

Dit is ’n oomblik om die eenvoudige burgerlike kontrak te herstel. As jy eerlik is, beskerm die staat jou, maar as jy korrup is, vervolg die staat jou. Die Grondwet wys die pad. Artikel 1 bind ons aan die oppergesag van die reg en die Handves van Regte veronderstel ’n staat wat lewe, waardigheid en vryheid kan beskerm. Die Madlanga-kommissie kan help om praktyk en beginsel weer in lyn te bring, mits die land op resultate aandring.

Hier is ’n eenvoudige toets wat die publiek in die komende weke kan toepas:

• Word verhore regstreeks uitgesaai en word skedules gepubliseer?
• Lei tussentydse verwysings tot sigbare skorsings, arrestasies of die bevriesing van bates?
• Stem die Parlement en toesighoudende liggame oor sperdatums – en dwing hulle dit af?
• Word fluitjieblasers beskerm en getuies sonder vrees aangehoor?

As die antwoorde oorwegend “ja” is, sal vertroue groei. As dit stagneer, sal ons vroeg genoeg weet om koersverandering te eis.

Suid-Afrikaners het die skade gesien wat georganiseerde misdaad en politieke inmenging kan aanrig. Ons het ook gesien hoe instellings herstel wanneer daar regte leierskap, behoorlike middele en genoeg druk is. Die Madlanga-kommissie bied die land ’n kans om daardie herstel te kies – ter wille van vandag se gemeenskappe en môre se jeug. Kom ons meet dit aan uitkomste, steun dit wanneer dit dapper optree en plaas druk wanneer dit stagneer. Die oppergesag van die reg kan eenvoudig nie vertraag word nie.