Theuns Eloff is voorsitter van die Adviesraad van die FW de Klerk Stigting
\n<\/em>17 Maart 2020<\/p>\n
<\/p>\n
In Januarie vanjaar het \u2018n belangwekkende uitspraak van die Hoogeregshof in die Oos-Kaap die fokus weer op die gebrek aan dienslewering deur plaaslike owerhede laat val. Die\u00a0Unemployed Peoples Movement,\u00a0ondersteun deur \u2018n koalisie van burgerlike organisasies in Makana (voorheen Grahamstad), het die hof ingevolge artikel 172 van die Grondwet genader en gevra dat die Hof bevind dat die munisipaliteit sy grondwetlike pligte teenoor die inwoners van die dorp versuim het (ingevolge artikel 152 van die Grondwet) en dat die provinsiale regering verplig word om (weer) in te gryp – ingevolge artikel 159 van die Grondwet. Die speerpunt van die aansoek berus op die versuim van Makana om te keer dat riool in die strate loop.<\/p>\n
Daar is \u2018n hele aantal tegniese aspekte in die uitspraak. Een daarvan is of die regte artikel wat die\u00a0Unemployed Peoples Movement\u00a0gebruik het, artikel 139(1) is waarvolgens die provinsiale regering die munisipale raad\u00a0moetontbind en of dit eerder artikel 139(5) moet wees waar die provinsiale regering die munisipale raad\u00a0kan\u00a0ontbind. Uiteindelik bevind regter Igna Stretch dat daar reeds in 2015 \u2018n artikel 139(5) intervensie plaasgevind het wat gefaal het omdat die munisipale raad dit \u00f2f vertraag \u00f2f verhoed het. Daar was ook twee administrateurs aangestel, sonder enige veranderings in die dienslewering aan inwoners. Die munisipale raad en provinsiale regering kon nie \u2018n enkele stap aantoon wat die munisipaliteit geneem het om die situasie te verbeter nie.<\/p>\n
Die hof bevind dus dat die versuim van die Makana Munisipaliteit om (onder andere) aan die gemeenskap volhoubare dienste te lewer, om \u2018n veilige en gesonde omgewing te bevorder, en om sy administrasie, begroting en beplanningsprosesse ordentlik te struktureer, in botsing met artikel 152(1) en 153(a) van die Grondwet is en daarom ongeldig verklaar word. Die hof verklaar verder dat daar voldoende\u00a0\u00a0reggronde is vir \u2018n verpligtende ingrype deur die provinsiale regering en beveel di\u00e8 regering om die munisipale raad onmiddelik te ontbind en \u2018n administrateur aan te stel totdat \u2018n nuwe raad verkies is. \u2018n Herstelplan vir die munisipaliteit se vermo\u00eb om sy diensleweringspligte en finansi\u00eble verpligtinge na te kom, moet ge\u00efmplementeer – met inagneming van die 2015-plan (wat nooit ge\u00efmplementeer is nie).<\/p>\n
Beide die munisipale regering en die provinsiale regering het aangetoon dat hulle teen die besluit van die hof gaan app\u00e8leer, en daarom het die ontbinding van die munisipale raad en ander optredes nog nie plaasgevind nie. Die burgermeester van Makana het intussen aan die media ges\u00ea dat as die besluit staan, alle plaaslike owerhede in die Oos-Kaap sal moet bedank, omdat \u201calmal in dieselfde posisie is\u201d. Dit is opsigself \u2018n tragiese uitspraak en \u2018n harde oordeel oor nie net plaaslike regerings in die Oos-Kaap nie, maar ook oor die provinsiale en nasionale regering.<\/p>\n
Wat is die gevolge vir plaaslike owerhede indien die app\u00e8l van die hand gewys word en die uitspraak staan?<\/p>\n
Op\u00a0regsvlak\u00a0sal dit bevestig dat die howe \u2018n plig het om toe te sien dat plaaslike owerhede hulle grondwetlike verantwoordelikhede teenoor burgers nakom, en dat indien dit nie gebeur nie en munisipaliteite na herhaaldelike pogings steeds daarin faal, die provinsiale regering beveel kan word om die munisipaleraad te ontbind en \u2018n nuwe raad te laat verkies. Regter Stretch het bevind dat dit nie \u2018n oorskreiding van die magte van die hof of die beginsels en skeiding van magte tussen die regsprekende en uitvoerende gesag is nie as die hof bevind dat \u2018n uitvoerende arm van regering nie sy grondwetlik gemandateerde werk gedoen het nie. Hierdie uitspraak kan die regsposisie van disfunksionele munisipaliteite omkeer.<\/p>\n
Op\u00a0politieke vlak\u00a0kan dit \u2018n omwenteling van plaaslike owerhede teweegbring. In plaas van om vir vyf jaar vasgevang te wees in die disfunksionele kloue van \u2018n spesifieke party, sal inwoners die regstelsel kan gebruik om \u2018n nuwe verkiesing af te dwing, en dalk \u2018n ander party te verkies. Dit is interessant dat die Makangemeenskap besig is om \u2018n alliansie van organisasies in \u2018n party te omskep wat die moontlike nuwe verkiesing in Makana kan beveg. As die Makana-uitspraak staan, kan dit ook gevolge vir ander munsipaliteite in die 2022 se plaaslike owerheidsverkesings h\u00ea. Daar is reeds aanduidings dat ander gemeenskappe in die Oos-Kaap dieselfde paadjie na die Hooggeregshof wil loop.<\/p>\n
Die hofuitspraak was egter ook \u2018n sydelingse klap na die provinsiale regering, wie se reaksie op die Makanakrisis sterk deur die regter gekritiseer het. Sy skryf dat \u2018n versoek vir \u2018n intervensie van die gemeenskap deur \u201cstilte\u201d begroet is. \u201cGeen erkenning van ontvangs, geen reaksie, geen optrede nie.\u201d \u2018n Mens moet die vraag vra: hoe kan \u2018n disfunksionele plaaslike owerheid deur \u2018n ewe disfunsksionele provinsiale owerheid onder administrasie geplaas word?\u00a0\u00a0En hoe kan mens onder hierdie omstandighede beter resultate verwag?<\/p>\n
Vir verkose politieke leiers sal dit \u2018n duidelike boodskap stuur dat hulle nie maar \u2018n vet salaristjek kan trek en niks verder doen nie. Hulle kan hulle poste en\u00a0\u00a0voordele verloor as hulle nie dienslewering aan die gemeenskappe eerste stel nie. Uit die hofstukke is dit duidelik dat op beide plaaslike en provinsiale vlak, die ANC-politici \u2018n verstommende apatie het teenoor dekadelange diensleweringsprobleme. Die hofsuitspraak behoort vir hulle \u2018n duidelike riglyn te stel om hulle verantwoordelikhede as gekose openbare verteenwoordigers van die mense ordentlik te begin nakom.<\/p>\n
Op\u00a0administratiewe en bestuursvlak\u00a0sal die uitspraak ook gevolge h\u00ea. Die Makanasage het weereens bevestig dat daar ernstige en strukturele krisisse op plaaslike owerheidsvlak bestaan. Om \u2018n administrateur aan te stel, maar die disfunksionele en soms teensinnige raad in plek te hou, het duidelik nie in Makana (en waarskynlik ander munisipaliteite) gewerk nie. En vir die administrateurs om slegs \u2018n nuwe verslag te skryf oor wat nog gedoen moet word, het ook geen effek gehad nie. En om, soos die provinsiele regering probeer doen het, slegs geld of opleiding na die probleme te gooi, het ook nie die gewensde uitwerking gehad nie. Die vraag is of \u2018n disfunksionele munisipaliteit met disfunksionele bestuurders en personeel funksioneel gemaak kan word? Bestuur en personeel kan slegs deur \u2018n verantwoordelike munisipale raad vervang word. Maar dit het op min plekke (indien enige) gebeur – waarskynlik omdat administrateurs ook maar net ANC-kaders is. Baie kommentators skryf hierdie toestand toe aan die politieke en finansi\u00eble voordele wat \u2018n raadsetel en \u2018n bestuurspos inhou. Die verantwoordelike politici sal hieroor verder moet dink. Miskien moet \u2018n administrateur wat aangestel word, spesifiek die magte kry om van oneffektiewe en halstarrige personeel ontslae te raak. Anders sal \u2018n herstelplan nooit ge\u00efmplementeer kan word nie.<\/p>\n
Indien van die munisipaliteite wel omgedraai kan word, kan dit baie positiewe\u00a0sosio-ekonomiese gevolge\u00a0h\u00ea. \u2018n Munisipale raad behoort \u2018n fasiliteerder van plaaslike ekonomiese ontwikkeling te wees. Dit moet infrastruktuur, dienste en \u2018n stabiele omgewing voorsien vir plaaslike besighede om te bel\u00ea, te produseer en werkgeleenthede te skep. Daarsonder trek besighede weg. En wanneer dit gebeur, word voorheen sterk landelike dorpe, slegs \u201ckampongs\u201d waar mense \u2018n sukkelbestaan voer en elders (die groter dorpe of stede) vir werk moet gaan soek.<\/p>\n
Dit is interessant en miskien belangrik dat, alhoewel die minister van finansies en die President as respondente betrek is, hulle nie die aansoek van die\u00a0Unemployed Peoples Movement\u00a0teengestaan het nie. Dit mag slegs op regsgronde wees, maar miskien besef hierdie twee ampsdraers dat iets drasties gedoen moet word om plaaslike regering te red en is hulle van mening dat hierdie grondwetlike pad een deel van die oplossing kan wees.<\/p>\n
Die Makana-uitspraak is \u2018n goeie voorbeeld van die Grondwet-in-werking. Dit gee hoop om \u2018n meganisme daar te stel om wanfunksionele munisipaliteite te ontbind, om te draai en dienslewering weer op \u2018n aanvaarbare vlak te kry. Dit is dalk \u2018n skrale daeraad vir mense wat op die platteland in die donkerte van moedeloosheid sit.<\/p>\n
Theuns Eloff is voorsitter van die Adviesraad van die FW de Klerk Stigting
\n<\/em>17 Maart 2020<\/p>\n
![\"Icon\"](\"https:\/\/fwdeklerk.org\/wp-content\/plugins\/download-manager\/assets\/file-type-icons\/pdf.svg\")
<\/div>\n ![\"2020](\"https:\/\/fwdeklerk.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/broken_pipes_opt.jpg\")
<\/p>\n